काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः | ६७

भाष्याद्द्योतकरवार्तिकतात्पर्यटीकातात्पर्यपरिशुद्ध्यादिषु, जैनाचार्यैश्च तत्त्वसङ्ग्रहादिषुस्वग्रन्थेषु मध्यकालेऽपि विवर्धितः परिदृश्यते। तेन यत्र यत्र विमर्शावसरस्तत्र तत्र विमर्दीयपदार्थानामनुप्रवेशः सामयिकएव। आयुर्वेदीयेषु प्राचीनग्रन्थेषु सुश्रुतभेदाभ्यां वादीयपदार्थोपन्यासे उदासितमेव। कश्यपेन तु भिषजां मिथो विमर्श विषयोपन्यासे सन्धायसम्भाषामेव प्रदर्श्य विगृह्यसम्भाषायाविषयो (पृ. ६१) लेशत एव सूचितो न प्रपञ्चितः। एवं दर्शनेन प्राचीनाचार्यगृहीतमार्गेण आत्रेयेणाग्निवेश्येन च स्वीयसंहितायां सन्धायसम्भाषायामेव विश्रान्तं भवितुमर्हति। भैषज्यविषये पक्षप्रतिपक्षभावेन यथाकथमपि स्वस्वपक्षप्रतिष्ठापनपरपक्षनिरसननिर्वन्धे वस्तुतत्त्वापलापेनानर्थसम्भवात्तत्वानुसन्धानस्यैवौचित्येन विगृह्यसम्भाषायामुपयोगिनां छलजातिनिग्रहस्थानादीनां प्रपञ्चो हितं पन्थानं कण्टकित जनयति। उपलभ्यमानचरकसंहितायां वादविषयोल्लेखे—

“विगृह्यभाषा तीव्रं हि केषाञ्चिद् द्रोहमावहेत्। कुशला नाभिनन्दन्ति कलहं समितौ सताम्’ ।।
(विमाने. अ. ८)

इति सन्धायसम्भाषाया विषयस्योपसंहृतौ तत्रैव पक्षपातः प्रथमो दर्शितः। एतावत् पर्यन्त एव विषय आत्रेयीय उपन्यासः स्यात्। ततः परं विगृह्यसंभाषायाः पदार्थविशेषानुपादाय प्रवृत्तः “इमानि खलु पदानि भिषग्वादज्ञानार्थमधिगम्यानि भवन्ति” इत्यारभ्य “इति वादमार्गपदानि यथोद्देशमभिनिर्दिष्टानि भवन्ति” इत्येतावत्पर्यन्त उपक्रमापसंहारपृथक्त्वतोग्रन्थः प्रसक्तानुप्रसक्तपथेन पश्चाच्चरकसमये प्रविष्टः किलेति सन्दिह्यते। पुराकालेऽपि विभिन्नमतानां नानाचार्याणां भावेन मिथस्तेषां विमर्शास्तदर्थं वादनियमा अपि प्रमाणान्तरोपलब्धं विना नासन्निति न निश्चयेन वक्तं शक्यते। भासकवेः प्रतिमा¹ नाटके प्राचीनाचार्यशास्त्रेषु मेधातिथियेन्यायशास्त्रं प्रतिष्ठितमवगम्यते। तत्रापि वादविषयोल्लेखः सम्भवति। परमत्र बार्हस्पत्यार्थशास्त्रस्य पृथगुल्लेखेन न्यायशास्त्रमिति शब्दमात्रेण तर्कोमीमांसा विषयान्तरं वा, तर्कशास्त्रत्वेऽपि तत्र वादविषय आसीन्न वा, सत्रपि किमात्मक आसीदिति न निश्चेतुं शक्यते। गौतमनागार्जुनादिभ्यः पूर्वतनेषु ग्रन्थेषु एतद्विषयानुपलम्भेन सामान्यरूपेण पूर्वतो वर्तमानानामेवैषां विषयाणां गौतमनागार्जुनादीनां मल्लप्रतिमल्लभावोदये विशेषतः प्रसर इति वक्तुं शक्यते। एतदन्तर्निध्याय चरकगौतमनागार्जुननिर्दिष्टवादविषयाणां तुल²नायां पौर्वापर्यपर्यालोचने न्यायावयवसिद्धान्ततन्त्रभेदादिषु चरकगौतमोक्तयोः साम्यदर्शनेऽपि, गौतमेन कथात्रैविध्यमुद्दिश्य सन्धायसम्भाषारूपस्य वादस्य तत्त्वबुभुत्सुकथात्मकतया, विगृह्यसंभाषारूपस्य जल्पस्य पक्षप्रतिपक्षकथात्मकतया, जल्पोपयोगितया छलजातिनिग्रहस्थानादीनां च निर्देशनेन, चरकेण तु उपायहृदये नागार्जुनेनेव विवादपर्यायरूपं वादामभिप्रेत्य तदनुबद्धतया छलजातिनिग्रहस्थानादीनां निर्देशनेन, तत्रापि छलजातिनिग्रहस्थानप्रभेदानां चरकोक्तापेक्षया गौतमोक्ते विभागसंख्याधिक्योपलम्भेन विकसितावस्थायाः, उपायहृदये केषुचित्पदार्थेषु गौतमचरकोक्तरितिनः प्रक्रियान्तरेण संक्षेपदर्शनेऽपि अधिकन्यूनत्रैविध्य-दृष्टान्तद्वैविध्य-सिद्धान्तधर्मचातुर्विध्य-विशतिविधप्रश्नोत्तरसम्बन्धादीनां बहुविशेषविषयाणां विकसितानां दर्शनेन, विकासवादक्रमोपादाने चरकसमयाद्गौतमनागार्जुनसमये विचारविका सोपलब्ध्या एकस्मिन्नेवविवादयुगेऽनुस्यूतानामपि चरकगौतमनागार्जुनानां किञ्चित्कालान्तरेण पौर्वापर्यमिति गौतमनागार्जुनसमयाच्चरकसमयः पूर्वः प्रतीयते। श्रीयुतसुरेन्द्रनाथदा³सगुप्तमहाशयेनापि उभयतो विगृह्यसंभाषाया विषयान् विमृश्य गौतमाच्चरकस्य प्राग्भावित्वे स्वाभिप्राय उद्घाटितो विद्यते।।

बौद्धत्रिपिटकस्य चीन⁴भाषानुवादे कनिष्कनृपते राजकुलवैद्यश्चरको नाम राज्ञ्या दुश्चिकित्स्यं रोगं न्‍‍यावारयदि‍ति वर्णनोपलम्भेन

---

१. साङ्गोपाङ्गं वेदमधीये मानवीयं धर्मशास्त्रं माहेश्वरं योगशास्त्रं बार्हस्पत्यमर्थशास्त्रं मेधातिथेर्न्यायशास्त्रं प्राचेतसं श्राद्धकल्पञ्चेति ॥
(प्रतिमानाटके पृ. ७९)
२. चीनभाषानुवादे तिब्बतीयभाषानुवादवत्प्रतिशब्दच्छायाया भावानुवादमात्रदर्शनेऽपि यथावस्थिततदनुवादतः संस्कृते विहितातत्रत्यनुवादतो लब्धानां विषयाणां तुलना ॥
३. History of Indian Philosophy Vol. I. by Dasagupta.
४. Chinese Buddhist Chronicle.