काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)
Kashyapa Samhita Hindi
महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा
स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 834, कुल 942 में से
संदर्भ में पढ़ें| ४७४ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् | सूतिकोपक्रमणीयाध्यायः ११] |
|---|
संसर्ग के कारण दोषों के पच जाने पर तथा ज्वर के मृदु हो जाने पर पांच या सात दिन में कषाय का प्रयोग करना चाहिये। इनमें से पाचन कषाय का पांच दिन बाद तथा अनुलोमन कषाय का प्रयोग सात दिन बाद करना चाहिये।
अनुलोम कषाय से अभिप्राय उस कषाय से है जो मल, मूत्र, वायु आदि का अनुलोमन करे ॥८३॥
कफपित्तज्वरे दद्यात् पञ्चाहे शमनौषधम् ॥८४॥
स्वभावतैक्ष्ण्यादल्पेन कालेन परिपच्यते । दुर्बलत्वाच्च धातूनां च्युतत्वाद्दामयस्य च ॥८५॥
कफ तथा पित्तज्वर में पांचवें दिन संशमन औषध का प्रयोग कराना चाहिये। क्योंकि इस रोग में पित्त की स्वाभाविक तीक्ष्णता के कारण, धातुओं के दुर्बल होने से तथा रोग के बहुत कुछ निकल जाने के कारण दोषों का पाचन शीघ्र ही हो जाता है ॥८४-८५॥
वातज्वरे जितेऽभ्यङ्गैस्तथैव रसभोजनैः । पक्वाशयस्थे विमले विदध्यादानुलोमिकम् ॥८६॥
भोजयेल्लघु चाप्यन्नं तनुभिर्जाङ्गलै रसैः ।
वातज्वर के अभ्यङ्ग (तैल मर्दन) तथा मांसरस के भोजन आदि द्वारा शान्त हो जाने पर तथा पक्वाशय स्थित दोष अर्थात् वायु के निर्मल (शान्त) हो जाने पर अनुलोमन का प्रयोग करना चाहिये। तथा उसके बाद उसे पतले जांगल मांसरसों के साथ लघु अन्न का भोजन कराना चाहिये ॥८६॥
यश्च नैवं शमं याति वातपित्तात्मको ज्वरः ॥८७॥
सर्पिस्तं शमयेदाशु दावाग्निमिव तोयदः ।
इन उपर्युक्त उपचारों के द्वारा जो ज्वर शान्त नहीं होता है उसे वातपित्तात्मक ज्वर समझना चाहिये। उस वातपित्तात्मक ज्वर को घृत शीघ्र ही शान्त कर देता है जिस प्रकार बादल दावाग्नि (जंगल की अग्नि) को शान्त कर देता है ॥८७॥
विमलेऽग्नौ मृदौ (व्याधौ) सपि रेव परायणम् ॥८८॥
स्नेहवध्यास्तु भूयिष्ठं व्याधयो दुष्प्रजातयः ।
जाठराग्नि के निर्मल अर्थात् तीव्र हो जाने पर तथा रोग के हल्का पड़ जाने पर घृत ही मुख्य ओषधि है। दुष्प्रजाता (ठीक प्रकार से प्रसव न होने से उत्पन्न हुई) व्याधियां प्रधानरूप से स्नेह के द्वारा ही शान्त होती हैं ॥८८॥
सन्निपातज्वरे नार्या मारुते च बलीयसि ॥८९॥
(इति ताडपत्रपुस्तके २२८ तमं पत्रम्।)
संस्कृतं रसयूषाभ्यां पुराणं सर्पिरिष्यते ।
सन्निपात ज्वर में तथा वायु के बलवान् होने पर प्रसूता स्त्री को मांसरस तथा यूष के द्वारा संस्कृत किये हुए पुराने घी का प्रयोग कराना चाहिये ॥८९॥
तत्र वातज्वरे तावत् प्रवक्ष्यामि चिकित्सितम् ॥९०॥
क्रव्यादानां च मांसानि धान्यमाषतिला यवाः । दशमूलमपामार्गभण्ट्येरण्डाटरूषकाः ॥९१॥
अश्वगन्धां श्वदंष्ट्रां च वंशपत्रं च संहरेत् । इत्येष संकरस्वेदः सकरीषोऽम्लसंयुतः ॥९२॥
वातज्वरेऽवचार्यः स्यात् संसर्गादौ सुखावहः ।