काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)
Kashyapa Samhita Hindi
महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा
स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 835, कुल 942 में से
संदर्भ में पढ़ेंसूतिकोपक्रमणीयाध्यायः ११] खिलस्थानम् ४७५
अब मैं वातज्वर की चिकित्सा का वर्णन करूंगा—वातज्वर में संकर स्वेद—क्रव्याद (मांस खाने वाले पशु-पक्षियों) का मांस, धान्य, उड़द, तिल, यव (जौ), दशमूल, अपामार्ग, भण्टी (मंजिष्ठा), एरण्ड, बांसा, अश्वगन्धा, गोखरू, बांस के पत्ते तथा करीष (सूखे हुए कण्डों-गोबर का चूर्ण) इसमें अम्लद्रव्य (कांजी) आदि की खटाई डाल कर उससे संकर संकरस्वेद दिया जाता है। यह वातज्वर में प्रारम्भ में करने से सुखकारी होता है।
वक्तव्य—संकरस्वेद का ही चरक सू. अ. १४ में दूसरा नाम पिण्डस्वेद दिया है। अर्थात् धान्य, उड़द आदि सूखे पदार्थों को मांस तथा कांजी आदि के साथ पीसकर पिण्डाकार बनाकर उस पिण्ड को कपड़े में रखकर अथवा कपड़े में बिना रखे ही स्वेदन दिया जाता है ॥९०-९२॥
द्वे पञ्चमूल्यौ वृश्चीवमेकेषीकां पुनर्नवाम् ।।९३।।
सहस्रवीर्यां नादेयीं शतवीर्यां शतावरीम्। विश्वदेवां शुकनसं सहदेवां सनाकुलीम् ।।९४।।
रास्नाऽजगन्धे पूतीकं देवाह्वां देवताडकम् । बले द्वे हंसपादीं च क्वाथार्थमुपसंहरेत् ।।९५।।
कृष्णागरुं व्याघ्रनखं शतपुष्पां पलङ्कषाम्।
कायस्थां च वयस्थां च चोरकं जटिलां जटाम् ।।९६।।
अपेतराक्षसीं यक्षगुहां महोष्ट्रलोमिकाम्। हरेणुकां हैमवतीं कैरवं सुवहां वचाम् ।।९७।।
वृश्चिकालीं च भार्गीं च श्यामां शिग्रुं च कल्कशः। संहृत्य तैलं विपचेद्वातज्वरनिबर्हणम् ।।९८।।
वातज्वर नाशक तैल—स्वल्प एवं बृहत् पञ्चमूल (अर्थात् दशमूल-शालिपर्णी, पृश्निपर्णी, बड़ी कटेरी, छोटी कटेरी, गोक्षुर-बिल्व, अग्निमन्य, श्योनाक, पाटला, गम्भारी), वृश्चीव (श्वेत पुनर्नवा-विषखपरा), एकेषीका (त्रिवृत् अथवा शतावरी), पुनर्नवा, सहस्रवीर्या (दूर्वा), नादेयी (अरणी), शतवीर्या (द्राक्षा), शतावरी, विश्वदेवा (गोरक्षतण्डुली), शुकनस (श्योनाक), सहदेवा (बला), नाकुली (गन्धनाकुली), रास्ना, अजगन्धा, पूतीक (पूतिकरञ्ज), देवदारु, देवताडक (देवदाली), दोनों बला (बला तथा अतिबला) तथा हंसपदी इनका क्वाथ बनाये। तथा काला अगरु, व्याघ्रनख (बृहन्नखी), सौंफ, गूगल, कायस्था (हरड़), वयस्था (गिलोय) चोरक (गन्ध द्रव्य-भटेउर), जटिला (बचा), जटा (जटामांसी), अपेतराक्षसी (तुलसी), यक्षगुहा, उष्ट्रलोमिका, हरेणुका, हैमवती (श्वेत बच), कैरव (विडङ्ग), सुबहा (शेफालिका), वच, वृश्चिकाली (ईषद्रोमशा श्वेतपुष्पगुच्छा दक्षिणावर्तवल्ली मेषशृङ्गीभेदः), भार्गी, श्यामा (अनन्तमूल) तथा सहिजना-इन सब का कल्क बनाकर-उपर्युक्त क्वाथ के साथ यथाविधि तैल सिद्ध करे। यह तैल वातज्वर को नष्ट करता है ॥९३-९८॥
महत्तः पञ्चमूलस्य पिबेत् क्वाथं ससैन्धवम्। पेयो विदारिगन्धाया निष्क्वाथो वा ससैन्धवः ।।९९।।
तथा इसमें बृहत् पञ्चमूल अथवा विदारीगन्धा के क्वाथ में सैन्धव मिलाकर पीना चाहिये ॥९९॥
रास्नां सरलदेवाह्वयष्टीमधुकसंयुताम्। बृहतीं सरलं दारुं भार्गीं वरुCentुकं तथा ।।१००।।
एरण्डमूलं रास्नां च वृश्चिकालीं च संहरेत्। एतदुत्क्वथितं कोष्णं पिबेद्वातज्वरापहम् ।।१०१।।
पिबेदन्तरपानं च बिल्वमूलशृतं जलम्।
वातज्वर को नष्ट करने के लिये रास्ना, सरल (चीड़), देवदारु तथा मधुयष्टि का क्वाथ अथवा बृहती, सरल, देवदारु, भार्ङ्गी, एरण्डमूल, रास्ना तथा वृश्चिकाली का क्वाथ बनाकर ईषदुष्ण पीना चाहिये। तथा उसके बाद बिल्व की जड़ से सिद्ध किया हुआ (पकाया हुआ) जल पिलाना चाहिये।।
पञ्चमुष्टिकयूषेण युक्ताम्ललवणेन च ।।१०२।।
भुञ्जीत भोजनं काले जाङ्गलानां रसेन वा।