काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)
Kashyapa Samhita Hindi
महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा
स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 899, कुल 942 में से
संदर्भ में पढ़ेंखिलस्थानम् ५३९
त्रिफला, जीवनीयवर्ग की ओषधियां, पिप्पलीमूल, शर्करा तथा ग्रहघ्न (श्वेत सरसों) का क्वाथ वातश्लेष्म ज्वर को नष्ट करता है ।।
नागरं दश(मूलं) च कट्वङ्गं दारुकद्वयम् । पिप्पल्यस्त्रिफला भार्गी कर्कटाख्या दुरालभा ।।
वातश्लेष्मज्वरे पेयं सुखोष्णं सैन्धवान्वितम् ।
सोंठ, दशमूल, कट्वङ्ग (स्योनाक-अरलु), हल्दी, दारुहल्दी, पिप्पली, त्रिफला, भारंगी, काकड़ाशृंगी तथा दुरालभा के सुखोष्ण क्वाथ में सैन्धव मिलाकर वातश्लेष्म ज्वर में पीना चाहिये ।।
तिक्तकं कटुरोहिण्याः कल्कमक्षसमं भिषक् ।।
हिङ्गुसैन्धवसंसृष्टं पिबेत् क्षिप्रं सुखाम्बुना । कफजेऽनिलजे चैव ज्वरे पीतं सुखावहम् ।।
वैद्य को चाहिये कि वह तिक्तक (पटोल) तथा कटुरोहिणी (कुटकी) का कल्क १ अक्ष लेवे। उसमें हींग और लवण मिलाकर शीघ्र ही सुखोष्ण जल से पिला देवे। यह क्वाथ वातश्लेष्म ज्वर में पीने से सुखकारी होता है ।।
महतः पञ्चमूलस्य क्वाथः श्लैष्मिकवातिके । नागरामरदारुभ्यां श्रुतमुष्णं पिबेज्जलम् ।।
वातश्लेष्म ज्वर में बृहत् पञ्चमूल का क्वाथ तथा सोंठ और देवदारु से सिद्ध किया हुआ उष्ण जल पिलाना चाहिये ।।
बालमूलकयूषेण जाङ्गलानां रसेन वा । कटूष्णद्रव्ययुक्तेन मन्दस्निग्धेन भोजयेत् ।।
वातश्लेष्म ज्वर के रोगी को कच्ची मूली के यूष, जांगलमांसरस तथा अल्पस्नेह युक्त कटु एवं उष्ण द्रव्यों का भोजन करना चाहिये ।।
लाक्षाप्रियङ्गुमञ्जिष्ठायष्टिकोशीरबालकैः । चन्दनागरुबाहीकश्रीवेष्टककुटन्नटैः ।।
मूर्वाशिताह्लासरलसालनिर्यासरोचकैः । क्षीरद्रोणेऽर्धपलिकैर्भिषक्तैलाढकं पचेत् ।।
तत् साधु सिद्धमाहृत्य स्वनुगुप्तं निधापयेत् ।
लाक्षादिकमिदं तैल .................... ।
(इति ताडपत्रपुस्तके २५० ¹तमं पत्रम्)
...................................
...................................
लाक्षादि तेल—लाक्षा, प्रियङ्गु, मंजीठ, मुलहठी, खस, बालक (नेत्रबाला), चन्दन, अगर, बाहीक (हींग), श्रीवेष्टक (सरल निर्यास-गन्धा बिरोजा), कुटन्नट (स्योनाक अथवा केवटीमोथा), मूर्वा (मोरबेल), शताह्वा, सरल (चीड़), साल निर्यास (राल-Resin) तथा रोचक (राजपलाण्डु या बिजौरा)—आधा पल। इसको एक द्रोण जल में डालकर उसमें एक आढक तैल को सिद्ध करे। सम्यक् प्रकार से तैल सिद्ध होने पर उसे उतारकर एकान्त स्थान में रख दें। इसे लाक्षादि तैल ....... कहते हैं ।।
(पिप्प)ल्योऽतिविषा मुस्ता स्थिराढ्या सदुरालभा ।।
सचन्दनयवोशीरसारिवाः सनिदिग्धिकाः । रोहिण्यामलकं बिल्वं त्रायमाणातिसाधितम् ।।
घृतं हन्ति शिरः शूलं कासं जीर्णज्वरं क्षयम् ।
१. अस्याग्रे पत्रद्वयं लुप्तं ताडपत्रपुस्तके ।