कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

८ कात्यायनश्रौतसूत्रम् । तस्माद्यथाश्रुतकरणसामर्थ्यान्मनुष्याणामेवाधिकारो, न गवादीनामिति सिद्धम् ॥ ४ ॥ एवमपि मनुष्याणामधिकारे प्राप्ते आह- ( अङ्गहीनादीनामधिकारः ) अङ्गहीनाश्रोत्रियषण्ढशूद्रवर्जम् ॥ १ । १ । ५ ॥ अङ्गहीनाश्रोत्रियषण्ढशूद्रान्वर्ज्जयित्वा मनुष्याणामधिकारः कर्मसु भवति । मनुष्या अपि ये अङ्गहीना अङ्गेन चक्षुरादिना हीना अन्धपङ्गुमूकबधिरादयः, अश्रोत्रिया अनधीतवेदाः, षण्ढा नपुंसकाः, शूद्राश्च नैतेषामधिकार इत्यर्थः । आरम्भसामर्थ्यादित्यत्राप्यनुवर्त्तते। न चैतेऽङ्गहीनादयो यथाश्रुतं कर्म्मारब्धुं, कर्त्तुं वा शक्नुवन्ति । तद्यथा, नह्यन्ध आज्यावेक्षणं कर्त्तुं शक्नोति, मूको मन्त्रोच्चार- णम्, पङ्गुश्च विष्णुक्रमणम्, बधिरश्च प्रैषश्रवणम् । अनधीतवेदोऽश्रोत्रिय इत्यु- च्यते । स च न किमपि मन्त्रसाध्यं कर्म कर्त्तुं शक्नोति । षण्ढो नपुंसकः । तस्या- प्यनधीतवेदत्वादद्रव्यत्वादशुचित्वाच्च नाधिकारः । शूद्रस्य चानधीतवेदत्वाद- नधिकारः । आज्यावेक्षणादिभिश्च विना कर्मणो वैगुण्यं भवत्येव । ननूक्तमश- क्याङ्गरहितकर्मानुष्ठानादधिकारो भविष्यतीति । अत्रोच्यते, भवेदेवं यदि आज्यमवेक्षत इत्यादीन्यङ्गवाक्यानि स्वातन्त्र्येण पुरुषैः सम्बध्येरन् । प्रधानवा- क्यशेषत्वात्तेषां तदङ्गयुक्तेन प्रधानवाक्येन तदङ्गयुक्तः क्रतुः पुरुषैः सम्बध्यमा- नोऽसमर्थान् परित्यज्य समर्थान्प्रति ज्ञायते । तेनान्धस्यक्रतुरेवाविहितो, न त्वा- ज्यावेक्षणमेवाविहितमितरच्च विहितमिति मन्तव्यम् । न च प्रधानवाक्यविरोधः, सर्वाधिकारानिश्चयात्, विशेषाभावाद्धि सर्वाधिकारः स्यादस्त्यविशेष आर- म्भसामर्थ्यम् । अतः समर्थानामेवाधिकारः । यत्र तु प्रधानवाक्यविरोधो यावज्जीवं यजेतेत्यादौ । तत्र यथाशक्ति- प्रयोगादपि फलं भवति । तद्विरोधे तु सर्वाङ्गयुक्तकर्मानुष्ठानमेव फलम् । न तु, आरम्भसामर्थ्यादित्यनेनैव गवादीनामिवान्धादीनामप्यधिकाराभावसिद्धेः, किमर्थं पुनरङ्गहीनादिवर्जमित्युक्तम् ? उच्यते-नियमार्थम् । एतेषामेवानधिका- १ “नैवाज्यावेक्षणादीनां पुरुषं प्रति चोदना । क्रतुं प्रति विधिस्तस्मान्नाशक्त- स्याधिकारिता ” इत्युक्तेः । “नाश्रोत्रियकृते यज्ञे ग्रामयाजिहुते तथा । स्त्रिया क्लीबेन च हुते भुञ्जीत ब्राह्मणः क्वचित्' इति स्मृतेस्तेषां गृहे भोजनस्यापि निषेधः, कुतो यज्ञाधिकारः ? यज्ञान्ते ब्राह्मणभोजनस्यावश्यकत्वात् ।