कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

ब्राह्मणं स्वर्गकामं च पुरुषमेवाधिकृत्य यजेतेत्येष उच्चरितः, स्त्रियं पुमांसं वेति । किं तावत्प्राप्तम् ? पुंलिङ्गनिर्देशात्पुरुषस्यैवाधिकारः । कुतः ? अत्र १'लिङ्गस्य प्रकृत्यर्थतया विवक्षितत्वात् । यथा " ग्रहं संमाष्टिं " इत्यत्र । अतः पुरुषस्यै- वाधिकारो, न स्त्रियाः, अद्रव्यत्वत्वात् । यतः स्त्री निर्धना; अतः सा द्रव्य- त्यागात्मकं कर्म कर्तुं कथं शक्नोति ? द्रव्याभावात् । द्रव्याभावश्च " भार्या पुत्रश्च दासश्च त्रय एवाधनाः स्मृताः । यत्ते समधिगच्छन्ति यस्यैते तस्य तद्ध- नम् " इति । स्मृतेः तस्मात्पुरुषस्यैवाधिकार इति प्राप्त आह—

(पुंसा सहैव स्त्रिया अधिकारः) स्त्री चाविशेषात् ॥ १ । १ । ७ ॥

स्त्री च अग्निहोत्रादिकर्मस्वधिकारिणी भवति । कुत ? अविशेषात् । यतः स्वर्गकामो ब्राह्मण इत्येतत् पुंलिङ्गं श्रूयमाणमपि न विशेषकरम् । यत इदमुपदिश्यमानस्य विशेषणम् । यः स्वर्गकामः स यजेतेत्येवम् । तेन विधिसं- स्पर्शाभावाद्विवक्षितम् । अतो न पुरुषस्यैवाधिकारः । किन्तु स्त्रिया अपि । अथवा अविशेषादित्यर्थः । तदुक्तं जैमिनिना " फलोत्साहाविशेषाच्च " इति (६-१-३-१३)

ननूक्तं निर्द्धनत्वान्नाधिकार इति । मैवम्, धनवती हि सा, तस्या अपि कर्तनादिना द्रव्यार्जनस्य सम्भवात् । पितृभ्रातृभर्त्रादिदत्तसम्भवादज्जितस्यो- भयसाधारणत्वाच्च । " धर्मे चार्थे च कामे च नातिचरितव्या (इत्युक्तेः) पाणिग्रहाद्धि सहत्वं कर्मसु तथा कर्मफलेषु च " " द्रव्यपरिग्रहेषु च" इत्यादि- स्मरणात् ।

ननूक्तं "यत्ते समधिगच्छन्ति" इत्यादिकम्:। तत्रोच्यते स्मृतिप्रमाण्यान्निर्ध- नतया भवितव्यम् । श्रुतिविशेषात् फलार्थिना यष्टव्यम्, यदि स्मृतिमनुरुध्य भार्या परवशान्निर्धना स्यात् । यजेतेत्युक्ता सति न यजेत । तत्र स्मृत्या श्रुति- र्बाध्येत । न चैतद्युक्तम् । तस्मात्फलार्थिनी सती स्मृतिमप्रमाणीकृत्य द्रव्यं परिगृह्णीयात्, यजेत चेति । अतः स्मर्यमाणमपि निर्धनत्वमन्याय्यमेव । श्रुति-

---

१ 'लिङ्गविशेषनिर्देशात्पुंयुक्तमैतिशायनः" इति जैमिनीयं पूर्वपक्षसूत्रं मनसि निधायोक्तमत्रेत्यादि ।