कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ५१

साकाङ्क्षाणि च, तस्मादेषामेत्र यजुष्ट्वम् । एवं सर्वत्र पुरस्तात्परस्ताच्चैकार्थपद- -परिग्रहेणासमर्थपदविमोकेन भिन्नानि यजूंषि कल्प्यन्ते । एकप्रयोजनं साकाङ्क्षं पदजातमेकं यजुरित्युक्तम् । अनेन लक्षणेन यत्र समवेतार्थप्रकाशकं गृह्णामीत्या- -दिकं पदमस्ति तत्रैतत्सुगमं परिमाणम् । अथ यत्र समवेतार्थपदाभावाल्लैङ्गिकवि- -नियोगाभावे वाचनिक एक विनियोगः परस्परनैराकाङ्क्ष्यं च स्वरूपतोऽवगम्यते । यथा “ इषे त्वोर्जे त्वा ” (१-१) इति यथा च “ आयुर्यज्ञेन कल्पतां प्राणो यज्ञेन कल्पतां (९-२१, १८-२९) इति । तत्र किं यदेकं यजुरिति चिन्त्यते । किं प्राग्दृष्टार्थमन्त्रावधेरेकमन्त्रत्वम् , उत यावदेव मिथः सम्बन्धः “ इषे त्वा ” इति तावदेकं यजुः, अन्यत्तु यजुरन्तरमिति, तदर्थं किं सर्वमेकार्थमुत भिन्नार्थ- -मिति विचारः । तत्र तावदनुष्ठेयार्थप्रकाशनादेषामदृष्टार्थत्वम् । अदृष्टं चात्र क- -ल्प्यमानमेकमेव कल्प्यम् , बह्वदृष्टकल्पनाया निष्प्रामाणिकत्वात्, अतः सर्वेषामे- -कार्थत्वात्प्रत्येकं साधनशक्त्यभावात्संहत्यकारित्वात् विभज्यमानानां साकाङ्क्ष- -त्वमस्तीत्येकवाक्यता । कथं पुनरेकत्वपक्षे प्रतीकभेदेन विनियोगः, इषे त्वेति शाखां छिनत्ति ‘ ‘ ऊर्जे त्वेत्यनुमार्ष्टि ’ इति, कथं च ‘ कॢप्तीर्वाचयति ’ इति बहुत्वनिर्देशः ? उच्यते, आदिमध्यावसानग्रहणेनैकोऽपि मन्त्रस्तत्र तत्र विनियुज्यमानो न पीड्येत यावद्विनियोगं सकल आवर्त्तिष्येत, खण्डस्याप्रयोजनत्वात् । कल्पतां कल्पतामिति च पुनः पुनः प्रयोगादेकवाक्यत्वेऽपि बहुवचनाविरोधः । तस्मादे- -तेषामेकार्थत्वमेकमन्त्रत्वं चेति प्राप्तं आह— ( मन्त्रेष्वध्याहारोऽनुषङ्गो वा कार्यः ) मिथः सम्बद्धम् ॥ १।३।३ ॥ यावदेव मिथः सम्बद्धं परस्परसम्बद्धमन्वययुक्तम् ‘ इषेत्वा ’ इत्येतावत् तावदेकं यजुः, एकं वाक्यम्, ततोऽन्यद् वाक्यान्तरं यजुरन्तरमिति । यद्यपि एषां समवेतार्थप्रकाशकपदार्थत्वाददृष्टार्थत्वम् , तथापि न तस्यादृष्टस्यैकत्वम् , यतो विनियोगप्रयोजने रूपादुत्तरकाले । नहि विनियोगप्रयोजनोत्तरकालं रूपनिरू- -पणं युक्तम्, अज्ञातरूपस्य विनियोगाशक्तेः, अविनियुक्तस्य च प्रयोजनकल्पना- -नुपपत्तेः । रूपं तु निरपेक्षं पाठादवधार्यते । तत्कालावधृतभेदानुवर्त्तित्वं च प्रयो- -जनविनियोगयोः । प्रमाणवन्ताश्च बहून्यदृष्टानि कल्प्यन्ते, प्रत्यक्षवचनप्रमाणव-