कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

७४ कात्यायनश्रौतसूत्रम् । तदुक्तम् " यथोक्तवस्त्वसम्पत्तौ ग्राह्यं तदनुकारि यत् । यवानाभिव गोधूमा व्रीहीणामिव शालयः ॥ " इति । अत एवं सिद्धम्-नित्ये कर्मण्यारब्धे च प्रतिनिधिर्भवति, अवश्यकर्त्त- व्यतया यथाशक्तिप्रयोगस्य स्थापितत्वात् । काम्ये पुनरवश्यकर्त्तव्यत्वाभावा- दनारब्धे मुख्यद्रव्यालाभे आरम्भो न भवतीति प्रागुक्तम् ॥२॥ अथ काम्ये प्रारब्धे सति पश्चाच्छ्रुतद्रव्यस्य नाशदोषापहाशलाभादौ जाते तस्य विगुणस्य फलसाधकत्वाभावस्य प्रागुक्तत्वात्प्रयोजनाभावेन काम्यं न समापनीयमिति प्राप्त आह- ( काम्ये विशेषः ) आरम्भान्नियमः ॥ १ । ४ । ३ ॥ काम्येऽप्यारम्भादूर्ध्वं समाप्तेर्नियमोऽवश्यम्भावः । आरम्भादिति हेतौ पञ्चमी । तेनारम्भ एव समाप्तेः कारणम् । यत आरब्धमतोऽवश्यं समापनीयमेव । समाप्तिश्च मुख्याभावे प्रतिनिधिमुपादानं विना न भवति । अतः काम्येऽपि आर- ब्धस्य समापनार्थं प्रतिनिधिर्भवत्येव । नित्येऽप्यवश्यकर्त्तव्यतैव प्रतिनिधिमुपादाने कारणम् । सा चारब्धे काम्येऽप्यवशिष्टा । आरम्भस्तु काम्यस्य विहितद्रव्याभावे द्रव्यान्तरेण न भवत्येव, अनारब्धस्यावश्यकर्त्तव्यत्वाभावात् ॥३॥ दोषश्चासमाप्तौ स्यात्सामान्यात् ॥ १ । ४ । ४ ॥ किञ्च प्रारब्धस्य काम्यस्यासमाप्तावस Flow? -समापने दोषः स्यात् । कुतः ? सा- मान्यात् , आरब्धस्य काम्यस्यावश्यकर्त्तव्यता नित्येन समानत्वात् । यथा नित्य- कर्मणामकरणे यथा शिष्टविगर्हणम्, एवं प्रारब्धानां काम्यानामसमापनेऽपीति । अतः शिष्टविगर्हणरूपाच्छिष्टाचारात्स्मृतिं स्मृतेश्च श्रुतिं कल्पयित्वा प्रक्रान्तं शास्त्रीयं कर्मावश्यं समापनीयम् । अपि च प्रक्रान्तस्यासमाप्तौ निन्दाप्रायश्चित्ते तैत्तिरीये श्रूयेते "देवताभ्यो वा एष आवृश्च्यते यो यक्ष्य इत्युक्त्वा न यजते, त्रैधातवीयेन यजेत न तेन देवताभ्य आवृश्च्यते " इति । तस्मादप्यारब्धमवश्यं समापनीयम् । तदुक्तं जैमिनिना "प्रक्रमात्तु नियम्येतारम्भस्य क्रियानिमित्तत्वाद्" (६-२-१०) इति ॥४॥