कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ७५ दर्शनाच्च ॥ १ । ४ । ५ ॥ श्रुतौ मुख्यद्रव्याभावे द्रव्यान्तरेण परिसमाप्तिदर्शनाच्चैवमवसीयते, यन्मु- ख्यद्रव्यस्याभावे द्रव्यान्तरं प्रतिनिधेयमिति । तद्यथा “यदि सोमं न विन्देत्पू- तीकानभिषुण्णुयाद्” इति, अत्र सोमेऽपहृते सोमाभावे सति तत्स्थानेपूतीकानाम- भिषवं विदधाना पूतीकैर्यागः समापनीय इत्यमुमर्थं दर्शयति ॥ ५ ॥ एवं दर्शन उक्ते दर्शनस्वरूपकथनपूर्वकमस्य दर्शनत्वमाक्षिपति— अन्यार्थं दर्शनं न पुनर्ग्रहणात् ॥ १ । ४ । ६ ॥ अन्यार्थं सत् दर्शनं भवति, तद्धि दर्शनं कथ्यते यदन्यविधिपरं सत् प्रसङ्गादन्यमर्थं ज्ञापयति, यथा “तस्यै प्रयाजेषु तायमानेषु ब्राह्मणो वीणागाथी दक्षिणतः” इत्यादि “गाथा गायति” (१३-४-२-८) इत्यन्तं वाक्यं गाथा- गानविधिपरं सदस्यामिष्टौ प्रयाजान्त्सिद्धान्दर्शयति । “यदि सोमं न विन्देत्” इतीदं तु तादृशं दर्शनं न भवति' कुतः, पुनर्ग्रहणात् सोमाभावे सति पुनर्द्रव्यान्तरस्य पूतीकलक्षणस्याप्राप्तस्य ग्रहणात् विधानात् । तथा हि “यदि सोमं न विन्देत्पूतीकानभिषुण्णुयायादि”ति कि मियं सोमाभावे द्रव्यान्तरविधिः सोमाभावे पूतीकैर्यागं साधयेदिति सोम जातिवत्पू- तीकजातेर्यागसाधनपरिच्छेदकत्वेन विधीयते, उत प्रतिनिधिनियमः, सोमा- भावे सुसदृशेष्वीषत्सदृशेष्वपि प्राप्तेषु पूतीका नियम्यन्ते, यदा चैवन्तदा द्रव्या- न्तरेण परिसमाप्तदर्शनं भवति । अधुनात्वेतदाक्षिपति, अत्र सोमेन यजेतेति सोम उत्पत्तिशिष्टः, अतः सोमानुरक्तस्यैव करणत्वात्तदसम्भवे करणत्वमेव हीये- तेति न प्रतिनिध्यपेक्षा । कुतः तन्नियमार्थता विधेः, दर्शपूर्णमासयोस्तु व्रीहीणा- मनुत्पत्तिशिष्टत्वान्नीवारैः कर्मस्वरूपस्य भेदो न भवति, तेन तत्र प्रतिनिधिर्यु- ज्यते । किं च नियमार्थो विधिरित्येतदप्ययुक्तम् , न हि सोमस्य सुसदृशे द्रव्यान्तरे सतीषत्सदृशः पूतीकः पक्षेऽपि प्राप्तः, सुसदृशे हि बहवः श्रुतद्रव्याव- यवाः सङ्गच्छन्ते, अल्पास्त्वीषत्सदृशे, न च भूयोनुग्रहे सम्भवत्यल्पानुग्रहो युक्तः । तस्मादत्यन्त प्राप्त्यभावे विधीयमानाः पूतीका न नियमार्था भवन्तीति, तस्मा- त्सोमाभावे अप्राप्तानां पूतीकानां यागसाधनत्वेन विधिरिति साधूक्तम् , न पुन- र्ग्रहणादिति ॥ ६ ॥ अथ सिद्धान्तमाह— अन्यार्थं पुनर्ग्रहणम् ॥ १ । ४ । ७ ॥ “पूतीकानभिषुण्णुया”दित्येतत्पुनर्ग्रहणमेवान्यार्थपूतीकरूपप्रतिनिधिनियम-