काव्यादर्श (महाकवि दण्डी - प्रसादिनी सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Kavyadarsha of Mahakavi Dandin with Prasadini Commentary
महाकवि दण्डी द्वारा
पृष्ठ 198, कुल 270 में से
संदर्भ में पढ़ें३।१४८] ५. दोष : (६) शब्दहीन १७५ (६) शब्द-हीनमनालक्ष्य-लक्ष्य-लक्षण पद्धतिः । पद-प्रयोगोऽशिष्टेष्टः, शिष्टेष्टस्तु न दुष्यति ॥ १४८ ॥ (६) उदाहरण और स्वरूपप्रतिपादक शास्त्रका मार्ग जिसमें दृष्टि- गोचर नहीं होता, ऐसा अशिष्टजनोंको अभीष्ट सुबन्त और तिङन्त रूप पदों का प्रयोग शब्दहीन (नामक दोष) होता है । किन्तु (ऐसा शास्त्रप्रतिकूल प्रयोग यदि) शिष्टोंको इष्ट होता है, तो दोष नहीं होता ।। १४८ ।। (६) शब्दहीन दोष—भगवान् भाष्यकारके अनुसार लक्ष्य (उदाहरण) और लक्षण (स्वरूपनिरूपणपरक विधान, सूत्र) दोनों मिलकर व्याकरण शास्त्र' निष्पन्न होता है ।' यों, कोई भी शास्त्र उदाहरण और नियम दोनों को मिलाकर पूर्ण होता है । 'शब्दहीन' दोषके सन्दर्भमें आचार्य दण्डीको 'तक्ष्य-लक्षण'से साध्य शब्द एवं साधक सूत्र वार्तिक आदिमें व्यवस्थित 'व्या- करण शास्त्र' अभीष्ट है । न आलख्या = सम्यग् द्रष्टुं शक्या लक्ष्यलक्षणयोः व्याकरणशास्त्रस्य पद्धतिः मार्गः पाणिन्यादिभिस्तत्तत्सम्प्रदायाचार्यैः यस्य, स अनालक्ष्य लक्ष्य लक्षण-पद्धतिः । अर्थात् शब्दोंका अनुशासन करनेका तत्तत् सम्प्रदायके रूपमें प्रथित मार्गका अनुसरण जिस प्रयोगमें दिखाई नहीं देता है, जो शब्दानुशासनके अनुसार सही नहीं उतरता है, वह शब्दप्रयोग 'अना- लक्ष्य लक्ष्य और लक्षणकी पद्धति वाला' है । यत्नश्चायमेव यद् 'आदि' पदैरूल्लेखः । तानि हि तत्तत्स्थानविशेषगामिन एवं प्रतीतिमुपजनयन्ति । अवश्यं चानेन क्रमेणात्र वक्तुमुचितं, तनुत्या- गस्य, विजातीयताविवक्षया पृथगेव वक्तुमर्हत्वात् । एवं चानुपपत्तिः । लोके बन्धुत्यागापेक्षया शरीरत्यागस्यातिकृच्छ्रत्वेन प्रसिद्धिः । अतश्च 'मध्यम आयतक्लेश, आद्यन्तौ क्षणिकज्वरौ ।।' इति वचनमुचितम् । इति आर्थक्रमभ्रंशः कथं न भवति ? तत्राह 'वक्तुश्च (बन्धुत्यागदेश- त्यागयोस्तनुत्यागाद् गरीयस्त्वेनाभिमतत्वात् । इत्यर्थक्रमलङ्घनस्यापि गुणत्वम् । सरस्वती० १।११२ वृत्तिः)' इति । 'अभिमतत्वाद्' इत्यनेन, अभिप्रायाविशेषोऽपवादहेतुः । 'यथारुचि यथार्थित्वं यथाव्युत्पत्ति भिद्यते । आभासो व्यर्थ एकस्मिन्ननुसन्धानसाधितः' ।। इति न्यायादुपपन्नमेवैतदिति । १. पस्पशाभाष्य, प्रथम आह्निक, वार्तिक १७ : लक्ष्य-लक्षणे व्याकरणम् । लक्ष्यं च लक्षणं चैतत् समुदितं व्याकरणं भवति ।···शब्दो लक्ष्यः । सूत्रं लक्षणम् ।