काव्यादर्श (महाकवि दण्डी - प्रसादिनी सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Kavyadarsha of Mahakavi Dandin with Prasadini Commentary
महाकवि दण्डी द्वारा
पृष्ठ 251, कुल 270 में से
संदर्भ में पढ़ें२२८ काव्यादर्श [३।१८५ पूर्वचार्योंके दोषलक्षणका अनुवाद करनेके बाद व्यवस्थापण्डित मम्मटने भरतसे प्रारब्ध भोजावधिक दोषभेदपरम्पराकी सुन्दर व्यवस्था (१) पददोष (२) वाक्यदोष, (३) अर्थ दोष और (४) रसदोषके रूपमें निम्नलिखित प्रकारसे की :१ (१) पद-दोष १६ बताये हैं।२ इनमें से ७ दोष पदांशगत भी हैं, तथा १३ दोष वाक्यगत भी हैं।३ (२) इन १३ के अतिरिक्त २१ दोष वाक्यके ही बताये हैं।४ (३) अर्थदोष २३ बताये हैं।५ (४) रस दोष १३ दिये हैं।६ इसके अतिरिक्त विशेष परिस्थितियोंमें दोषोंकी दण्डी आदि द्वारा १. काव्यप्रकाश ७।१ (७१) : मुख्यार्थहतिर्दोषः । रसश्च मुख्यः । तदाश्रयाद् वाच्यः । उभयोपयोगिनः स्युः शब्दाद्याः । तेन तेष्वपि सः । वृत्ति : हतिरपकर्षः । 'शब्दाद्या' इत्याद्यग्रहणाद् वर्णरचने । २. दुष्टं पदं १श्रुतिकटु२ च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्त३मसमर्थम्४ । ५निहतार्थमनुचितार्थं६, ७निरर्थकमवाचकं८, ९त्रिधाऽश्लीलम्१० ।। १०सन्दिग्धमप्रतीतं११, ग्राम्यं१२, १३नेयार्थमथ भवेत् क्लिष्टम्१४ । अविमृष्टविधेयांशं१५, विरुद्धमतिकृत्१६ समासगतमेव ।। काव्यप्रकाश ७२ ३. अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थं निरर्थकम् । वाक्येऽपि दोषाः सन्त्येते; पदस्यांशेऽपि केचन ।। काव्यप्रकाश ७४ केचन -- श्रुतिकटु, निहतार्थ, निरर्थकता, अपाचकत्व, त्रिविध अश्लील, सन्दिग्ध, नेयार्थ दोषोंके उदाहरण सम्भवके आधार पर दिये हैं । ४. १प्रतिकूलवर्णं२मुपहत-लुप्त-विसर्गं३, विसन्धि४, हतवृत्तम्५ । ६न्यूनाधिक७-कथित-पदं८, पतत्प्रकर्षं९, समाप्तपुनरात्तम्१० ।। ११अर्धान्तरैकवाचकमभवन्मतयोग१२मनभिहितवाच्यम्१३ । अपदस्थ-पद१४-समासं१५, संकीर्णं१६, गर्भितं१७, प्रसिद्धिहतम्१८ ।। १९भग्नाप्रक्रममक्रम२०ममतपरार्थं२१ च वाक्यमेव तथा । काव्यप्रकाश ७५ ५. अर्थोऽपुष्टः१, कष्टो२, व्याहत३-पुनरुक्त४-दुष्क्रम५-ग्राम्याः६ ।। सन्दिग्धो७, निर्हेतुः८, प्रसिद्धि९-विद्या-विरुद्धश्च१० । अनवीकृतः११, सनियमा१२नियम१३विशेषा१४विशेषपरिवृत्ताः१५ ।। साकाङ्क्षो१६ऽपदयुक्तः,१७, सहचरभिन्नः,१८, प्रकाशितविरुद्धः१९ । २०विध्यनुवादा२१युक्तस्त्यक्तापुनःस्वीकृतो२२ऽश्लीलः२३ ।। ७६ ६. व्यभिचारि१-रस२-स्थायि३भावानां शब्दवाच्यता । कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभाव४विभावयोः५ ।।