काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

त्रयोदशोऽध्यायः अर्थहरणेष्वालेख्यप्रख्यादिभेदाः। आलेख्यप्रख्यपरिसङ्ख्याः (८)। सदृशसञ्चारणं समक्रमः (१)। यथा—"अस्ताद्रिवेश्मनि दिशो वरुणप्रियाया- स्तिर्यक्कथञ्चिदपयन्न्रणमास्थितायाः। गण्डैकपार्श्वमिव कुङ्कुमपङ्कचुम्बि बिम्बं रुचामधिपतेररुणं रराज ॥" यथा च—"प्राग्दिशः प्रतिकलं विलसन्त्याः कुङ्कमारुणकपोलतलेन। साम्यमेति कलितोदयरागः पश्य सुन्दरि तुषारमयूखः ॥" अलङ्कृतमनलङ्कृत्याभिधीयत इति विभूषणमोषः (२)। यथा—"कुवलयसिति मूले बालचन्द्राङ्कुराभं तदनु खलु ततोऽग्रे पाकपीताग्रपीतम्। अभिनवरविरोचिर्द्धूमधूम्रं शिखाया- मिति विविधविकारं दृश्यते दैपमर्चिः ॥" अत्रार्थे—"मनाङ्गुले नीलं तदनु कपिशोन्मेषमुदरे ततः पाण्डु स्तोकं स्फुरदरुणलेखं च तदनु। शिखायामाधूम्रं धृतविविधवर्णक्रममिति क्षणादर्चिर्द्दैपं दलयति तमः पुञ्जितमपि ॥" क्रमेणाभिहितस्यार्थस्य विपरीताभिधानं व्युत्क्रमः (३)। यथा तत्रैव—"श्यामं शिखाभुवि मनागरुणं ततोऽधः स्तोकावपाण्डुरघनं च ततोऽप्यधस्तात्। आपिञ्जरं तदनु तस्य तले च नील- मन्धं तमःपटलमर्द्दति दैपमर्चिः ॥" सामान्यनिबन्धे विशेषाभिधानं विशेषोक्तिः (४)। यथा—"इत्युद्गते शशिनि पेशलकान्तदूती- संलापसञ्चलितलोचनमानसाभिः।

---

१ A. रगुणं.