काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

246 EXPLANATORY NOTES

वर्बरकिरातखण्डक्रव्यादामीरचञ्चूकाः ॥ १८ ॥ हेमगिरिसिन्धुकालकरैवतकसुराष्ट्रबादरद्रविडाः । खात्याथे भत्रितये ज्ञेयश्च महार्णवोऽत्रैव ॥ १९ ॥ अपरस्यां मणिमान् मेघवान्वनौघः क्षुरार्पणोऽस्तगिरिः । अपरान्तकशान्तिकहहयप्रशस्ताद्रिवोक्काणाः ॥ २० ॥ पञ्चनदरमठपारततारक्षितिजुङ्गवैश्यकनकশকাः । निर्मर्यादा म्लेच्छा ये पश्चिमदिक्स्थितास्ते च ॥ २१ ॥ दिशि पश्चिमोत्तरस्यां माण्डव्यतुखारतालहलमह्राः । अश्मककुलूतलहडस्त्रीराज्यनृसिंहवनसंस्थाः ॥ २२ ॥ वेणुमती फल्गुलुका गुरुहा मरुकुच्चचर्मरङ्गाख्याः । एकविलोचनशूलिकदीर्घग्रीवास्यकेशाश्च ॥ २३ ॥ उत्तरतः कैलासो हिमवान्वसुमान् गिरिर्धनुष्मांश्च । क्रौञ्चो मेरुः कुरवस्तथोत्तराः क्षुद्रमीनाश्च ॥ २४ ॥ कैकयवसातियामुनभोगप्रस्थार्जुननायनाग्नीध्राः । आदर्शान्तर्दीपित्रिगर्ततुरगाननाश्वमुखाः ॥ २५ ॥ केशधरचिपिटनासिकदासेरकवाटधानशरधानाः । तक्षशिलपुष्कलावतकैलावतकण्ठधानाश्च ॥ २६ ॥ अम्बरमद्रकमालवपौरवकच्छारदण्डपिङ्गलकाः । माणहलहूणकोहलशीतकमाण्डव्यभूतपुराः ॥ २७ ॥ गान्धारयशोवतिहेमतालराजन्यखचरगव्याथ । यौधेयदासमयाः श्यामाकाः क्षेमधूर्तार्थ ॥ २८ ॥ ऐशान्यां मेरुकनष्टराज्यपशुपालकीरकाश्मीराः । अभिसारदरदतङ्गणकुलूतसैरन्ध्रवनराष्ट्राः ॥ २९ ॥ ब्रह्मपुरदार्बडामरवनराज्यकिरातचीनकौणिन्दाः । भल्लापलोलजासुरकुनटखसघोषकुचिकाह्याः ॥ ३० ॥ एकचरणानुविद्धाः सुवर्णभूवैसुधनं दिविष्टाश्च । पौरवचीरनिवसनत्रिनेत्रमुञ्जाद्रिगन्धर्वाः ॥ ३१ ॥ वगैराग्नेयाद्यैः क्रूरग्रहपीडितैः क्रमेण नृपाः । पाञ्चालो मागधिकः कालिङ्गश्च क्षयं यान्ति ॥ ३२ ॥ आवन्तोऽथान्तों मृत्युं चायाति सिन्धुसौवीरः । राजा च हारहौरो मद्रेशोऽन्यश्च कौणिन्दः ॥ ३३ ॥ बृहत्संहिता Chapt. XIV. प्राङ्नर्मदार्धशोणोद्वङ्गसुह्मः कलिङ्गबाह्लीकाः । शकयवनमगधशबरप्राग्ज्योतिषचीनकाम्बोजाः ॥ १ ॥ मेकलकिरातविटका बहिरन्तःशैलजाः पुलिन्दाश्च । द्रविडानां प्रागर्द्धं दक्षिणकूलं च यमुनायाः ॥ २ ॥ चम्पोदुम्बरकौशाम्बिचेदिविन्ध्याटवीकलिङ्गाश्च । पुण्ड्रा गोलाङ्गूलश्रीपर्वतवर्धमानाश्च ॥ ३ ॥ इक्षुमतीत्यथ तस्करपारतकान्तारगोपबीजानाम् ।