काव्यप्रकाश (आचार्य मम्मट - सम्पूर्ण १० उल्लास सटीक)

मुख्ये रसेपि तेऽङ्गत्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन । अनुस्वानाभसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्थितिस्तु यः ॥ ३७ ॥ शब्दार्थोभयशक्त्युत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः । अलङ्कारोथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते ॥ ३८ ॥ प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा । अर्थशक्त्युद्भवोप्यर्थो व्यञ्जकः संभवी स्वतः ॥ ३९ ॥ प्रौढोक्तिमात्रात्सिद्धो वा कवेस्तेनोम्भितस्य वा । वस्तु वालंकृतिर्वेति षड्भेदोसौ व्यनक्ति यत् ॥ ४० ॥ वस्त्वलंकारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः । शब्दार्थोभयभूरेको भेदा अष्टादशास्य तत् ॥ ४१ ॥ रसादीनामनन्तत्वाद्भेद एको हि गण्यते । वाक्ये द्व्युत्थः पदेप्यन्ये प्रबन्धेप्यर्थशक्तिभूः ॥ ४२ ॥ पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः । भेदास्तदेकपञ्चाशत्तेषां चान्योन्ययोजने ॥ ४३ ॥ संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । वेदखाब्धिवियच्चन्द्राः शरेषुयुगखेन्दवः ॥ ४४ ॥ अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम् । सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्वाक्षिप्तमसुन्दरम् ॥ ४५ ॥ व्यङ्ग्यमेवं गुणीभूतव्यङ्ग्यस्याष्टौ भिदाः स्मृताः । एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्च पूर्ववत् ॥ ४६ ॥ सालङ्कारैर्ध्वनेस्तैश्च योगः संसृष्टिसङ्करैः । अन्योन्ययोगादेवं स्याद्भेदसंख्यातिभूयसी ॥ ४७ ॥ शब्दार्थचित्रं यत्पूर्वं काव्यद्वयमुदाहृतम् । गुणप्राधान्यतस्तत्र स्थितिश्चित्रार्थशब्दयोः ॥ ४८ ॥ मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्यः । उभयोपयोगिनः स्युः शब्दाद्यास्तेन तेष्वपि सः ॥ ४९ ॥