खण्डनखण्डखाद्यम् (महाकवि श्रीहर्ष - अद्वैत न्याय-खण्डन एवं तत्त्व-निर्णय सटीक)
Khandanakhandakhadya of Mahakavi Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष द्वारा
पृष्ठ 377, कुल 610 में से
संदर्भ में पढ़ेंपरिच्छेद ] सत्प्रतिपक्ष-लक्षण का खण्डन ३५६ व्याप्तिपक्षधर्मताभङ्गाभङ्गरूपः प्रकृतहेतुतो यस्य विशेषो न गृह्यते, तेन बोधितो यदीयसाध्यव्यतिरेकः स प्रकरणसम इति । ईदृशमप्येतद्वाक्यं व्याकारमर्हति । तथाहि—व्याप्तिपक्षधर्मतेति मिलितस्य भङ्गाभङ्गपदसम्बन्धे विवक्षिते प्रत्येको दाहरणातिव्याप्तिः । तद्भङ्गाभङ्गरूप इत्यस्य च मिलितस्य विशेषपदसम्बन्धेऽभिप्रेते सर्वथा- ऽसम्भवितया सर्वाव्याप्तिः । अपि च एवमस्य वाक्यस्यार्थो वक्तव्यः—'व्याप्तिभङ्गरूपो व्याप्यभङ्गरूपः पक्षधर्मताभङ्गरूपः पक्षधर्मत्वाभङ्गरूपः प्रकृतहेतुतो विशेषो न गृह्यते यस्य तेन बोधितो यदीयसाध्यव्यतिरेकः स प्रकरणसमः ।' तथा सति 'परमाणुर्निरवयवो विश्रान्तपरिमाणतरतमादिभावत्वात् , व्योमवदि'त्युक्ते 'परमाणुः सावयवो मूर्तत्वात् घटवदि'ति प्रत्यनुमानेन प्रतिवाद्युक्तेन परमाणुधर्मग्राहिणोऽपि 'अणुपरिमाणतर- तमादिभावः क्वचिद्विश्रान्तः परिमाणतरतमादिभावत्वात् महत्परिमाणतरतमादि- भाववदि'त्यादेः सदनुमानतयेष्टस्य पक्षधर्मताबलेन तदीयनिरवयवत्वेऽपि प्रमाणतां गतस्य सत्प्रतिपक्षता स्यात् । न हो, उससे बोधित है साध्यविपर्यय जिसका, वह सत्प्रतिपक्ष है।' अब इस वाक्य में यह विचारणीय है कि यदि व्याप्तिपक्षधर्मता-समुदाय का मिलित भङ्गाभङ्ग पद से सम्बन्ध करें, तो जहाँ केवल व्याप्ति का भङ्ग या केवल पक्षधर्मता का भङ्ग ही गृह्यमाण हो, वहाँ भी समुदाय का भङ्गाभङ्ग अगृह्यमाण होने से अतिव्याप्ति हो जायगी। किञ्च—मिलित भङ्गाभङ्गरूप समुदाय का विशेष पद से सम्बन्ध करें, तो एक हेतु में भावाभावरूप भङ्ग-अभङ्ग दोनों कहीं नहीं रहते, अतः सर्वत्र असम्भव हो जायगा। अतएव यदि भङ्गाभङ्गरूप समुदाय का विशेष में सम्बन्ध न करें, तो ऐसा वाक्यार्थ- बोध होगा—'व्याप्तिभङ्गरूप या पक्षधर्मताभङ्गरूप व्याप्यभङ्गरूप या पक्षधर्मत्वाभङ्गरूप हेतु से जिस हेतु का विशेष गृह्यमाण न हो, उससे बोधित है साध्यविपर्यय जिसका, वह प्रकरणसम है।' ऐसा लक्षण होने पर 'परमाणुः निरवयवः विश्रान्तपरिमाणतरतमादिभावात् व्योमवत्' यह कहने पर प्रतिवादी द्वारा उक्त 'परमाणुः सावयवः मूर्तत्वाद् घटवत्' इस प्रत्यनुमान से परमाणुरूप धर्मी के ग्राहक, सदनुमानरूप से इष्ट तथा परमाणु की निरवयवता का प्रमापक 'अणुपरिमाणतरतमादिभावः क्वचिद्विश्रान्तः परिमाणतरतमादि- भावत्वात् महत्परिमाणतरतमादिभाववत्' यह अनुमान भी सत्प्रतिपक्षित हो जायगा।