भारतकोश
संग्रह पर लौटें

खण्डनखण्डखाद्यम् (महाकवि श्रीहर्ष - अद्वैत न्याय-खण्डन एवं तत्त्व-निर्णय सटीक)

Khandanakhandakhadya of Mahakavi Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष द्वारा

DevanagariHindipublished610 पृष्ठ

खण्डनखण्डखाद्य-कारिका ३८५ संख्या कारिकाः पृष्ठ-संख्या ३६. पारमार्थिकमद्वैतं प्रविश्य शरणं श्रुतिः । बाधनादुपजीव्येन बिभेति न मनागपि ॥ ८९२ ३७ पूर्वसम्बन्धनियमे हेतुत्वे तुल्य एव नौ । हेतुतत्त्वबहिर्भूत-सत्त्वासत्त्वकथा वृथा ॥ ३८ प्रत्येयव्यस्य वैचित्र्यं प्रत्ययोल्लेखसाधिकम् । धियं निवेश्य लुम्पद्भी भङ्गं साक्ष्येव यच्छति ॥ ४३४ ३९. प्रवृत्तेनाप्यनौचित्यमूलं येन न ल्लूयते । तत्रानौचित्यसाम्राज्यं वैपरीत्यात्तु नात्र तत् ॥ ६१ ४०. प्रश्नस्य यः स्याद्विषयः स वाच्यो वाचा तया चैष भवेन्निरुक्तः । इयं त्वयाऽप्यास्थितमेतयैव गिरा स्वपृच्छाविषयस्य वक्त्रा ॥ ४१ ४१. प्राप्तोपाधिनिगम्यत्वप्रमाणापगमैर्भवेत् । अनवस्थितिमाधातुरचिकित्स्या त्रिदोषता ॥ ७४ ४२. प्राचोत्तरस्य नियमे प्राच एव न तेन किम् । अनाद्यनन्तयोर्नैवं विनिगन्ता प्रवाहयोः ॥ ४४८ ४३. बाधेऽदृष्टेऽन्यसाम्यात् किं दृष्टेऽन्यदपि बाध्यताम् । क्व ममत्वं मुमुक्षूणामनिर्वचनवादिनाम् ॥ १८६ ४४. मानापनोदनविनोदनते गिरीशे भासेव सङ्कुचितयोरुचितं तदिन्दोः । भेत्तुं भवानिशचितं दुरितं भवानि ! नम्रीभवानि घनमङ्घ्रिसरोजयोस्ते ॥ १ ४५. यथाविधं यं विषयं निजस्य प्रश्नस्य निर्वक्ति परो ययोक्त्या । वाच्यस्तथैवोत्तरवादिनाऽपि तथैव वाचा स तथाविधोऽर्थः ॥ ४१६ ४६. रूपान्तरेण निर्दिश्य तच्चेतदभिधीयते । ताद्रूप्येण तथापि स्यात् सैव सव्यभिचारता ॥ १३२

५८६ खण्डनखण्डखाद्य कारिकाः संख्या कारिकाः पृष्ठ-संख्या ४७. वाच्यान्यथोपपत्तिर्वा त्याज्यो वा दृष्टताग्रहः । न ह्येकत्र समावेशश्छायातपवदेतयोः ॥ ४२ ४८. विधिजः प्रत्ययोऽन्योऽयं व्यतिरेकासमर्थनः । नैवं चेदपराद्धं ते किमन्यापोहवादिना ॥ २३९ ४९. व्याघातो यदि शङ्काऽस्ति न चेच्छङ्का ततस्तराम् । व्याघातावधिरशङ्का तर्कः शङ्कावधिः कुतः ॥ २७१ ५०. शब्दार्थनिर्वचनखण्डनया नयन्तः सर्वत्र निर्वचनभावमखर्वगर्वान् । धीरा यथोक्तमपि कीरवदेतदुक्त्वा लोकेषु दिग्विजयकौतुकमातनुध्वम् ॥ २ ५१. समस्तलोकशास्त्रैकमत्यमाश्रित्य नृत्यतोः । का तदस्तु गतिस्तत्तद्बुद्धीव्यवहारयोः ॥ २१५ ५२. सर्वत्र सत्ताऽसत्ता वा नियमेऽन्यानपेक्षया । नियामकाद्धि भावानां क्वाचित्कत्वस्य सम्भवः ॥ २४६ ५३. सुदूरधावनश्रान्ता- बाधबुद्धिपरम्परा । विनिवृत्ताऽद्वयाम्नायैः पाष्णिग्राहैर्विजीयते ॥ ५६ ५४. सोऽपि वा धीविशेषः किं स्वीकार्यस्तद्वियं विना । एवञ्च सोऽपि सोऽपीति नान्तः सोपानधावने ॥ २१५ ५५. हेत्वाद्यभावसार्वज्ञ्ये सर्वं पक्षतयाऽऽस्थिते । किञ्चित्तु त्यजता दत्ता सैव द्वारद्वयश्रुतेः ॥ ५९

खण्डन-खण्ड-खाद्य में उद्धृत वचनों का अनुक्रम

वचनग्रन्थग्रन्थकारपृष्ठ
१. अत्यन्तासत्यपि ह्यर्थेश्लोकवा० (सू० २ का० ६)श्रीकुमारिलं६०, ४२४
२. अधःशब्दनिगद्यं किम्पराशरस्मृतिश्रीपराशर४५४
३. ऋये परप्रयुक्तानाम्श्लोकवा० (सू० ५, का० १४-२५)श्रीकुमारिल२७४
४. अप्रत्यक्षोपलम्भस्यप्रमाणवार्तिकश्रीधर्मकीर्ति३१
५. अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वाप्रमाणवार्तिकाळङ्कारश्रीप्रज्ञाकर गुप्त५३६
६. एकमेवाद्वितीयम्छान्दोग्य-उप० (६।२।१)×४६
७. एकसाध्याविनाभावोश्लोकवा० (बृहट्टीका)श्रीकुमारिल२७४
८. एवं त्रिचतुरजन्मनोंश्लोकवा० (सू०२, का० ६१)"१५.
६. तस्माद्बोधात्मकत्वेनश्लोकवा० (सू०२, का० ५३)"५६८
१०. दुःखजन्मप्रवृत्तिदोष०न्यायसूत्र (१।१।२)श्रीगौतम५६३
११. द्वितीयाद्वै भयं भवतिबृहदा० (१।४।२)×७६
१२. नहि शास्त्राश्रया वादाप्रमाणवार्तिकश्रीधर्मकीर्ति४०७
१३. निश्चितौ हि वादं कुरुतःतात्पर्यटीकाश्रीवाचस्पति३६५
१४. नेह नानाऽस्ति किञ्चनबृहदा० (६।१।२१)×४६
१५. नैषा तर्केण मतिरापनेयाकठोप० (२।६)×८१
१६. परस्परविरोधे हिकुसुमाञ्जलि (३।८)श्रीउदयनाचार्य४४,४२०
१७. प्रमाणवन्त्यदृष्टानितन्त्रवार्तिकं (२।१।५)श्रीकुमारिल४१
१८. प्रमाणमविसंवादिप्रमाणवार्तिक (१।३)श्रीधर्मकीर्ति१६४
१६. प्रत्यक्षावगतेऽपि दहनेतत्त्वोपप्लवसिंहश्रीजयराशिभट्ट२२४
२०. प्रमेया च तुलाप्रामाण्यवन्न्यायसूत्र (२।१।१६)श्रीगौतम३६६
२१. प्राग्दिशो विभक्तिःअष्टाध्यायी (५।३।१)श्रीपाणिनि३००
२२. मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्चन्यायसूत्र (२।१।१२)श्रीगौतम१७५
२३. बुद्ध्या विवेचितानां तुलङ्कावतारसूत्र (सगाथक, १६७)श्रीबुद्धदेव४२
२४. (अत्र ब्रूमो) य एवार्थोप्रकरण-पञ्चिका (३)श्रीशालिकनाथ४६५
२५. यत्रानुकूलतर्को नास्तिकुसुमाञ्जलि (६।७)श्रीउदयन३२७

( २ ) २६. यत्रोभयोः समो दोषः तन्त्रवार्तिक (शून्यवाद) श्रीकुमारिल ३६३,५४४ २७. रिक्तस्य जन्तोर्जातस्य × सौगत ४०७ २८. लक्षणस्याभिधानं तु श्लोकवा० (४।२) श्रीकुमारिल २४८ २६. लब्धरूपं क्वचित्किञ्चित् ब्रह्मसिद्धि (तर्क० २) श्रीमण्डन मिश्र ५३६ ३०. वर्णा (ते) विभक्त्यन्ताः न्यायसूत्र (२।२।५६) श्रीगौतम ३०० ३१. वस्तुनः प्रतियोगिता कुसुमाञ्जलि (३।२) श्रीउदयन ५३६ ३२. विभक्तिश्च अष्टाध्यायी (१।४।१०४) श्रीपाणिनि ३०० ३३. विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य सुभाषित × ५७६ ३४. सप्रयोजनमनुयुक्तो न्यायभाष्य श्रीवात्स्यायन ७ ३५. सम्बद्धं वर्तमानं च श्लोकवा० (४।८४) श्रीकुमारिल २३० ३६. समानमित्यनुत्तर० न्यायवार्तिक (२।१।१६) श्रीउद्योतकर ३६७ ३७. सुप्तिङन्तं पदम् अष्टाध्यायी (१।४।१४) श्रीपाणिनि ३०० ३८. स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य गीता (२।४४) श्रीवेदव्यास ८१