किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

पञ्चमः सर्गः ४९

रम्या नवद्युतिरपैति न शाद्वलेभ्यः
श्यामीभवन्त्यनुदिनं नलिनीवनानि ।
अस्मिन् विचित्रकुसुमस्तबकाचितानां
शाखाभृतां परिणमन्ति न पल्लवानि ॥ ३७ ॥

अन्वयः—अस्मिन् शाद्वलेभ्यः रम्याः नवद्युतिः न अपैति । नलिनीवनानि अनुदिनं श्यामीभवन्ति । विचित्रकुसुमस्तबकाचितानां शाखाभृतां पल्लवानि न परिणमन्ति ।

विग्रहः—शादाः सन्त्येष्विति = शाद्वलाः, तेभ्यः = शाद्वलेभ्यः । नवा द्युतिः = नवद्युतिः । नलिनीनां वनानि = नलिनीवनानि । दिनं दिनम् = अनुदिनम् । विचित्राणां कुसुमानां स्तवकानि, तैः आचिता विचित्रकुसुमस्तबकाचिताः, तेषां = विचित्रकुसुमस्तबकाचितानाम् । शाखाः बिभ्रतीति शाखाभृतः तेषां = शाखाभृताम् ।

अर्थः—अस्मिन् = अत्र कैलासे । शाद्वलेभ्यः = शष्पेभ्यः । रम्या = रमणीया । नवद्युतिः = नूतनकान्तिः । न अपैति = नापगच्छति । अनुदिनं = दिनंदिनम् । नलिनीवनानि = कमलवनानि । श्यामीभवन्ति न तु शीर्यन्ति पाण्डुरतां वा यान्ति । विचित्रकुसुमस्तबकाचितानां = चित्रितपुष्पस्तवकव्याप्तानाम् । शाखाभृतां = पादपानाम् । पल्लवानि = दलानि । न परिणमन्ति = नैव पीतानि भवन्ति पतन्ति च । अत्र । पर्यायोक्तिरलंकारः ।

कोषः—'शाद्वलः शादहरिते' इत्यमरः ।

हिन्दी - इस कैलास पर हरी घास की रम्य तथा नवद्युति नहीं मिटती है अर्थात् वह सदैव हरी बनी रहती है । यहाँ पुरैन सदैव हरी बनी रहती, पीत अथवा शीर्ण नहीं होती । रंग-बिरंगे फूलों के गुच्छोंवाले पादप कभी पतझड़ नहीं किते हैं । अर्थात् यहाँ सदैव 'बहार' ऋतु बनी रहती है ॥ ३७ ॥

परिसरविषयेषु लीढमुक्ता हरिततृणोद्गमशङ्कया मृगीभिः ।
इह नवशुककोमला मणीनां रविकरसंवलिताः फलन्ति भासः ॥ ३८ ॥

अन्वयः—इह परिसरविषयेषु मृगीभिः हरिततृणोद्गमशङ्कया लीढमुक्ताः नवशुककोमलाः मणीनां भासः रविकरसंवलिताः फलन्ति ।

विग्रहः—उद्गमस्य शङ्का = उद्गमशङ्का । हरितानां तृणानामुद्गमशङ्का,

४ कि०