किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

पञ्चमः सर्गः ५१

के वन से उड़ाया हुआ, आकाश में चारों ओर छाया हुआ कमल-पराग सुनहली छतरी के समान सुन्दर लगता है ॥ ३९ ॥

इह सनियमयोः सुरापगायामुषसि सयावकसव्यपादरेखा ।
कथयति शिवयोः शरीरयोगं विषमपदा पदवी विवर्तनेषु ॥ ४० ॥

अन्वयः—इह उपसि सुरापगायां मयावकसव्यपादरेखा विषमपदा विवर्तनेषु पदवी सनियमयोः शिवयोः शरीरयोगं कथयति ।

विग्रहः—सुराणामापगा=सुरापगा, तस्यां=सुरापगायाम् । सव्यपादस्य रेखा=सव्यपादरेखा, सयावका सव्यपादरेखा यस्यां सा=सयावकसव्यपादरेखा । विषमपदानि यस्यां सा=विषमपदा । शिवा च शिवश्च तयोः=शिवयोः । शरीरस्य योगस्त=शरीरयोगम् ।

अर्थः—इह=अस्मिन् कैलासे । उषसि=प्रभाते । सुरापगायां=सुरनद्याम् । सयावकसव्यपादरेखा = सालक्तकवामचरणमुद्रा । विषमपदा = अत्यल्पपदा । विवर्तनेषु = प्रदक्षिणाक्रियासु । पदवी=पद्धतिः । सनियमयोः = नियमवतोः । शिवयोः = पार्वती शङ्करयोः । शरीरयोगम् = अर्द्धाङ्गसंघटनारूपम् । कथयति = वर्णयति । अत्र काव्यलिङ्गालङ्कारः ।

कोषः—'यावोऽलक्तो द्रुमामयः' इत्यमरः ।

हिन्दी—इस कैलास पर प्रातःकाल गङ्गा के तट पर संध्या-वन्दनादि से सम्बन्धित प्रदक्षिणा करने से उमा और शिव के पदचिह्न दिखलाई पड़ते हैं। इनमें महावर लगे हुए बायें पैर की रेखा दाहिने पैर से छोटी है । इससे शिव और पार्वती का अर्द्धाङ्गो स्वरूप होना प्रकटित होता है ॥ ४० ॥

सम्मूर्च्छतां रजतभित्तिमयूखजालै-
रालोलपादपलतान्तरनिर्गतानाम् ।
घर्मद्युतेरिह मुहुः पटलानि धाम्ना-
मादर्शमण्डलनिभानि समुल्लसन्ति ॥ ४१ ॥

अन्वयः—इह रजतभित्तिमयूखजालैः सम्मूर्च्छताम् आलोलपादपलतान्तर-निर्गतानाम् घर्मद्युतेः धाम्नाम् आदर्शमण्डलनिभानि पटलानि मुहुः समुल्लसन्ति ।

विग्रहः—रजतभितीनां मयूखजालानि = रजतभित्तिमयूखजालानि, तैः=