किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

˙षष्ठः सर्गः ७९

कोषः--'भूतधात्री रत्नगर्भा जगती सागराम्बरा' । इत्यमरः । **हिन्दीः--**हे देवराज ! स्वच्छवल्कल धारण किये हुए तिमिरनाशक सूर्या- दिके समान ही कोई पवित्र पुरुष आपके इन्द्रकील पर्वत पर पृथ्वी को तपाता हुआ महान् विजय के लिए तपस्या कर रहा है ॥ ३१ ॥

जयाय तपस्यति इत्युक्तम् । तत्र हेतुमाह—

स बिभर्ति भीषणभुजङ्गभुजः पृथु विद्विषां भयविधायि धनुः ।
अमलेन तस्य धृतसच्चरिताश्चरितेन चातिशयिता मुनयः ॥ ३२ ॥

**अन्वयः—**भीषणभुजङ्गभुजः सः विद्विषां भयविधायि पृथु धनुः बिभर्ति, अमलेन तस्य चरितेन धृतसच्चरिताः मुनयः अतिशयिता ।

**विग्रहः—**भीषयते इति भीषणौ । तौ च तौ भुजङ्गौ च ताविव भुजौ यस्य सः भीषणभुजङ्गभुजः । भयं विधीयत अनेन तत् = भयविधायि । नास्ति मल-यस्मिंस्तेन = अमलेन । धृतानि सच्चरितानि यैस्ते = धृतसच्चरिताः ।

**अर्थः—**भीषणभुजङ्गभुजः = भयङ्करसर्पबाहुः । सः = तपस्वी । विद्विषां = शत्रूणाम् । भयविधायि = भयकारकम् । पृथु = विशालम् । धनुः = चापम् । बिभर्ति = धारयति । अमलेन = विशुद्धेन । तस्य = तपस्विनः । चरितेन = वृत्तेन, आचरणेन वा । धृतसच्चरिता = धृतसदाचाराः । मुनयः = महर्षयः । अतिशयिताः = अतिक्रान्ताः ।

कोषः—'धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम् ।' इत्यमरः ।

**हिन्दीः-**भीषण सर्प के समान भुजाओ वाला वह तपस्वी शत्रुओं को डराने-वाले विशाल धनुष को भी धारण किये हुए हैं । उनके स्वच्छ, पवित्र आचरण से सच्चरित्रता को धारण करनेवाले महर्षि लोग भी पराभूत हो गये हैं ॥ ३२ ॥

अथास्य तपःसिद्धिं वर्णयति—

मरुतः शिवा नवतृणा जगती विमलं नभो रजसि वृष्टिरपाम् ।
गुणसम्पदाऽनुगुणतां गमितः कुरुतेऽस्य भक्तिमिव भूतगणः ॥ ३३ ॥

**अन्वयः—**मरुतः शिवाः, जगति नवतृणा, नभः विमलं रजसि अपां वृष्टिः । अस्य गुणसम्पदा अनुगुणतां गमितः भूतगणः भक्तिम् इव कुरुते ॥ ३३ ॥

**विग्रहः—**नवानि तृणानि सन्ति यस्यां सा नवतृणा । गुणानां सम्पद तया गुणसम्पदा । भूताना गणः = भूतगणः ।