किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)
Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi
महाकवि भारवि द्वारा
स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)
पृष्ठ 338, कुल 707 में से
संदर्भ में पढ़ें८० | किरातार्जुनीयम्
अर्थः— मरुतः=पवनः। शिवाः=कल्याणकराः, सुखकराश्च। जगती=पृथ्वी, नवतृणा=नूतनतृणसम्पन्ना। नभः=गगनम्। विमलम्=स्वच्छम्। रजांसि (सति )=धूलो। अपां वृष्टिः (भवतीति शेषः)। अस्य = तपस्विनः। गुणसम्पदा = गुणसम्पत्त्या। अनुगुणता = अनुकूलगुणत्वम्। गमितः = प्रापितः। भूतगणः = पृथ्व्यप्तेजोवाय्वाकाशकम्। भक्ति=सेवाम्। इव कुरुते=करोति। अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः।
कोषः— 'समीरमारुतमरुज्जगत्प्राणसमीरणाः।' इत्यमरः।
हिन्दी— उसके तप से प्रभावित होकर पृथ्व्यादि पञ्चभूत तो लगता है कि तपस्वी के सेवक बन गये हों। यथा—वायु सुखकर ही बहती है, पृथ्वी हरी घास से आच्छादित हो गई है, आकाश निर्मल रहता है और धूल उड़ने पर जलवृष्टि हो जाती है जिससे धूल भी बैठ जाती है। अर्थात् पञ्चभूत भी उसके तप में सहायक से बन गये हैं ॥ ३३ ॥
इतरेतरानभिभवेन मृगास्तमुपासते गुरुमिवान्तसदः ।
विनयन्ति चास्य तरवः प्रचये परवान् स तेन भवतेव नगः ॥ ३४ ॥
अन्वयः— मृगाः तम् अन्तसदः गुरुम् इव इतरेतरान् अभिभवेन उपासते। प्रचये तरवः अस्य विनयन्ति। सः नगः भवता इव तेन परवान्।
विग्रहः— अन्ते सीदन्तीत्यन्तसदः। इतरान् इतरान् = इतरेतरान्।
अर्थः— मृगाः = हरिणादयः। तम् = तपस्विनम्। अन्तसदः = अन्तेवासिनः शिष्याः। गुरुम् इव = गुरुसदृशम्। इतरेतरान् = अन्यान् अन्यान्। अभिभवेन् = अद्रोहेण। उपासते = सेवन्ते। प्रचये = पुष्पावचये। तरवः = वृक्षाः। अस्य = तपस्विनः। विनयन्ति = नम्रतां यान्ति, करप्रचेया भवन्ति इत्यर्थः। सः = इन्द्रकीलाख्यः। नगः = पर्वततः। भवता = धीमता, शक्रेण इव। तेन = पुरुषेण। परवान् = पराधीनः। बभूवेति शेषः।
कोषः— 'मृगे कुरङ्गवातायुहरिणाजिनयोनयः।' इत्यमरः।
हिन्दी— हे महाराज ! हरिणादि पशु भी अपने आपसी वैरभावों को छोड़कर उसी प्रकार उस तपस्वी की सेवा करते हैं यथा विद्यार्थीगण गुरु की किया करते हैं। पूजार्थ फूल चुनते समय वृक्ष अपनी शाखाएँ झुका देते हैं जिससे कि फूल तोड़ने में उसे सरलता हो जावे। इन्द्रकील पर्वत को आपके समान ही उस तपस्वी ने भी स्वाधीन कर लिया है ॥ ३४ ॥