किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

षष्ठः सर्गः ८१

उरु सत्त्वमाह विपरिश्रमता परमं वपुः प्रथयतीव जयम् ।
शमिनोऽपि तस्य नवसङ्गमने विभुतानुषङ्गि भयमेति जनः ॥ ३५ ॥

अन्वयः—विपरिश्रमता उरु सत्त्वम् आह। परमं वपुः जयं प्रथयति इव शमिनः अपि तस्य नवसङ्गमने जनः विभुतानुषङ्गि भयम् एति ।

विग्रहः—परिश्रमस्य भावः परिश्रमता । विगता परिश्रमता=विपरिश्रमता । नवं च तत् सङ्गमनं तस्मिन् = नवसङ्गमने । विभुतायाः अनुषङ्गि = विभुतानुषङ्गि ।

अर्थः—विपरिश्रमता = आयासेऽपि श्रमराहित्यम् । उरु = महत् । सत्त्वम् = अन्तःसारम् । आह = प्राह । परमं = विशालं । वपुः=शरीरम् । जयम् = विजयं । प्रथयति इव = प्रकटयतीव । शमिनः = जितेन्द्रियस्यापि । तस्य = तपस्विनः । नवसङ्गमने = अपूर्वप्राप्तौ । जनः = लोकः । विभुतानुषङ्गि = प्रभावव्यापकम् । भयम् = भीतम् । एति = गच्छति ॥ ३५ ॥

कोष—‘गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्ष्म विग्रहः ।’ इत्यमरः ।

हिन्दी—वह परिश्रम से थकता नहीं है अतएव वह बलिष्ठ है । उसके विशाल शरीर से ही यह प्रकट होता है कि विजयी पुरुष है । यद्यपि वह इन्द्रियों का शमन कर रहा है तथापि उससे प्रथम बार मिलने पर व्यक्ति उसके वैभव ( ऐश्वर्य ) से भयभीत हो जाता है । ३५ ॥

अथ इदृशोऽसौ कः इति चेत्तन्न विद्मः इत्याहुः—

ऋषिवंशजः स यदि दैत्यकुले यदि वाऽन्वये महति भूमिभृताम् ।
चरतस्तपस्तव वनेषु सहा न वयं निरूपयितुमस्य गतिम् ॥ ३६ ॥

अन्वयः—स ऋषिवंशजः, यदि वा दैत्यकुले, यदि वा भूमिभृतां महति अन्वये। तव वनेषु तपः चरतः अस्य गतिम् निरूपयितुम् वयम् न सहाः।

विग्रहः—ऋषीणां वंशे जातः=ऋषिवंशजः । दैत्यानां कुलम् तस्मिन् = दैत्यकुले । भूमिं बिभ्रतीति तेषाम् = भूमिभृताम् ।

अर्थ—सः तपस्वी । ऋषिवंशजः = मुनिकुलोत्पन्नः । यदि वा = अथवा । दैत्यकुले = राक्षसवंशे । जातः इति शेषः । यदि वा = अथवा । भूमिभृताम् = राज्ञाम् । महति = विशाले । अन्वये=वंशे । जातः इति शेषः । तव = शक्रस्य । वनेषु = काननेषु । तपश्चरतः = तपस्यां कुर्वतः । अस्य = तपस्विनः । गतिम् =

६ कि०