किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

८२ | किरातार्जुनीयम्

स्वरूपम्। वयम् = वनरक्षकाः । निरूपयितुम् = निरूपणं कर्तुम् । न सहाः = न समर्थाः स्मः ॥ ३६ ॥

कोष:—'राजा राट् पार्थिवक्ष्माभृन्नृपभूपमहीक्षितः' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**हे महाराज ! न जाने वह ऋषिकुल में उत्पन्न हुआ है अथवा दैत्यकुल में, अथवा राजाओं के किसी विशाल वंश में । आपके वनों में तपस्या करते हुए उस तपस्वी की गतिविधि जान पाने में हमलोग असमर्थ हैं ॥ ३६ ॥

अपृष्टपरिभाषणापराधं परिहरन्ति—

विगणय्य कारणमनेकगुणं निजयाऽथवा कथितमल्पतया । असदप्यदः सहितुमर्हसि नः क्व वनेचराः क्व निपुणा यतयः ॥ ३७ ॥

**अन्वयः—**अनेकगुणं कारणं विगणय्य अथवा निजया अल्पतया कथितं नः अदः असद् अपि सहितुम् अर्हसि । वनेचराः क्व ? निपुणाः यतयः क्व ?

**विग्रहः—**अनेक गुणाः यस्मिंस्तत् = अनेकगुणम् । यतन्त इति = यतयः ।

**अर्थः—**अनेकगुणम् = बहुफलम् । कारणम् = तपोरूपम् । विगणय्य = विचार्य । अथवा = वा । निजया = स्वीयया । अल्पतया = अल्पज्ञानत्वेन । कथितम् = भणितम् । नः = अस्माकम् । अदः = इदम् । असत् = असाधु । अपि । सहितुम् = सोढुम् । अर्हसि = समर्थोऽसि । वनेचराः = वन्याः क्व । (वयम्) निपुणाः=प्रवीणाः । यतयः=संन्यासिनः क्व । नोभयं सङ्गच्छत इत्यर्थः । अत्रार्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः ॥ ३७ ॥

कोष—'ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**हे इन्द्रदेव ! उसके तप का क्या कारण है ? इस पर अपनी अल्प बुद्धि से अनेक प्रकार के अनुमान करके यदि हम लोगों ने कुछ अनुचित भी कह दिया हो तो आप उसे क्षमा करने में समर्थ हैं । कहाँ तो हम जङ्गली लोग ! और कहाँ वे ज्ञानी यति ? हम लोग यतियों का वर्णन करने में नितान्त अयोग्य हैं ॥ ३७ ॥

अधिगम्य गुह्यकगणादिति तन्मनसः प्रियं प्रियसुतस्य तपः । निजुगोप हर्षमुदितं मघवा नयवर्त्मगाः प्रभवतां हि धियः ॥ ३८ ॥

**अन्वयः—**मघवा इति गुह्यकगणात् तन्मनसः प्रियं प्रियसुतस्य तपः अधिगम्य उदितं हर्षं निजुगोप । हि प्रभवतां धियः नयवर्त्मगाः ।