किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

षष्ठः सर्गः ८३

विग्रहः— तस्य मनसः = तन्मनसः । प्रियश्चासौ सुतः, तस्य = प्रियसुतस्य । नयस्य वर्त्म, तस्मिन् गच्छन्तीति = नयवर्त्मगाः ।

अर्थ— मघवा = इन्द्रः । इति = पूर्वोक्तम् । गुह्यकगणात् = यक्षसमूहात् । तन्मनसः = तच्चेतसः । प्रियं = प्रीतिकरम् । प्रियसुतस्य = अर्जुनस्य । तपः = तपश्चर्याम् । अधिगत्य = ज्ञात्वा । उदितं = प्रकटितं । हर्षं = मोदम् । निजुगोप = गोपथामास । हि = यतः । प्रभवताम् = प्रभूणाम् । धियः = बुद्धयः । नयवर्त्मगाः नयपथगाः । भवन्तीति शेषः । अत्रार्थान्तरन्यासालङ्कारः ।

कोषः— 'इन्द्रो मरुत्वान् मघवा विडौजाः पाकशासनः ।' इत्यमरः ।

हिन्दी— इन्द्र ने इस प्रकार वनेचरों के द्वारा मन को प्रिय लगनेवाली प्रियपुत्र अर्जुन के तप की बात सुनकर अपने मन में उत्पन्न हुए हर्ष को प्रकटित नहीं होने दिया क्योंकि महान् पुरुषों की बुद्धि न्यायपथावलम्बिनी होती है । ३८ ।

प्रणिधाय चित्तमथ भक्ततया विदितेऽप्यपूर्वं इव तत्र हरिः ।
उपलब्धुमस्य नियमस्थिरतां सुरसुन्दरीरिति वचोऽभिदधे ॥ ३९ ॥

अन्वयः— अथ हरिः चित्तं प्रणिधाय तत्र भक्ततया विदिते अपि अपूर्वः इव अस्य नियमस्थिरताम् उपलब्धुम् सुरसुन्दरीः इति वचः अभिदधे ।

विग्रहः— नियमस्य स्थिरता ताम् = नियमस्थिरताम् ।

अर्थः— अथ = अनन्तरं । हरिः = इन्द्रः । चित्तम् = मनः । प्रणिधाय = नियम्य । तत्र = तस्मिन् अर्जुने । भक्ततया = भक्तत्वेन । विदिते = ज्ञाते । अपि । अपूर्वं इव = अज्ञात इव । अस्य = अर्जुनस्य । नियमस्थिरताम् = नियमदृढताम् । उपलब्धुम् = ज्ञातुम् । सुरसुन्दरीः = अप्सरसः । इति = एवं । वचः = वचनं । अभिदधे = कथितवान् ।

कोषः— 'व्याहार उक्तिर्लपितं भाषितं वचनं वचः ।' इत्यमरः ।

हिन्दी— तदनन्तर इन्द्रने ध्यान करके अर्जुन मे अपनी भक्ति जानकर भी अज्ञात के समान उनकी नियमस्थिरता को जानने के लिये सुरसुन्दरियों से इस प्रकार कहा ॥ ३९ ॥

सुकुमारमेकमणु मर्मभिदामतिदूरगं युतममोघतया ।
अवि पक्षमस्त्रमपरं कथमद्विजयाय यूरमिव चित्तभुवः ॥ ४० ॥