किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

८४	किरातार्जुनीयम्

**अन्वयः—**मर्मभिदां यूयम् इव सुकुमारम् एकम् अणु अतिदूरगम् अमोघतया युतम् अविपक्षम् चित्तभुवः विजयाय कतमद् अपरम् अस्त्रम् ।

**विग्रहः—**मर्माणि भिन्दन्तीति तासाम् = मर्मभिदाम् । अतिदुरं गच्छतीति= अतिदूरगम् । नास्ति विशिष्टः पक्षः यस्य तत् = अविपक्षम् । चित्तम् एव भूः यस्य तस्य = चित्तभुवः ।

**अर्थः—**मर्मभिदाम् = मर्मच्छेदिकाम् । यूयम् इव = युष्मादृशम् । सुकुमारं = कोमलम् । एकम् = न त्वनेकम् । अणु = सूक्ष्मं न तु स्थूलम् । अतिदूरगम् = बहुदूरगामि । अमोघतया = अमोघत्वगुणेन । युतम् = युक्तम् । अविपक्षम् = असत्प्रतीकारं, चित्तभुवः = मनोजस्य । विजयाय = जयाय । कतमद् = अपरम् । अस्त्रम् = कतमदन्यदायुधम् । अस्तीति शेषः, न किञ्चिदस्तोत्यर्थः । अत्रोपमापरिकरयोः सङ्करः ।

कोषः—‘मात्रा त्रुटिः पुंसि लवलेशकणाणवः ।’ इत्यमरः

**हिन्दी—**हे सुरसुन्दरियों ! कामदेव का अस्त्र मर्मभेद करने में तुम्हारे समान सुकुमार एवं एकमात्र सूक्ष्म और बहुत दूर तक जानेवाला है उसी प्रकार तुम भी हो । एक प्रकार से काम का उपयुक्त बाण हो हो । यह अस्त्र अचूक तथा पक्षत्वरहित है । कामदेव को जीत के लिये उनके इस बाण ( अप्सरासमूह ) से बढ़कर और क्या हो सकता है ? ॥ ४० ॥

असामर्थ्यशङ्कां परिहरति—

भववीतये हतबृहत्तमसामवबोधवारि रजसः शमनम् ।
परिपौयमाणमिव वोऽसकलैरवसादमैति नयनाञ्जलिभिः ॥ ४१ ॥

**अन्वयः—**भववीतये हतबृहत्तमसां रजसः शमनम् अवबोधवारि वः असकलैः नयनाञ्जलिभिः परिपौयमाणम् इव अवसादम् एति ।

**विग्रहः—**भवस्य वीतिस्तस्यै = भववीतये । हतं बृहत् तपः यैस्तेषां = हतबृहत्तपसाम् । अवबोध एव वारि = अवबोधवारि । नयनान्येवाञ्ज लयस्तैः = नयनाञ्जलिभिः ।

**अर्थः—**भववीतये = संसारनिवृत्तये । हतबृहत्तमसां = निरस्तमहामोहानाम् । रजसः = रजोगुणस्य । शमनम् = निवर्तकम् । अवबोधवारि = ज्ञानजलम् । वः = युष्माकम् । असकलैः = असमग्रैः । नयनाञ्जलिभिः = नेत्राञ्जलिभिः ।