किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

षष्ठः सर्गः

परिपोयमानम् = पीयमानम् । इव । अवसादम् = क्षयम् । एति = गच्छति । अत्रोत्प्रेक्षारूपकयोः सङ्करः । कोषः— 'शमयस्तु शमः शान्तिः' इत्यमरः । हिन्दी— संसार से छुटकारा (मोक्ष) पाने के लिए महामोह को मिटाये हुए योगियों के रजोगुण को शान्त करने वाला ज्ञानरूपी जल (तत्त्वज्ञान) तुम्हारी कुछ ही नयनाञ्जलिंयों द्वारा पिये जाने पर समाप्त हो जाता है । अर्थात् तुम्हारे कतिपय कटाक्षों से ही तत्त्वज्ञानियों का ज्ञान भी समाप्त हो जाता है ॥ ४१ ॥

बहुधा गतां जगति भूतसृजा कमनीयतां समभिहृत्य पुरा ।
उपपादिता विदधता भवतीः सुरसद्मयानसुमुखी जनता ॥ ४२ ॥

अन्वयः— पुरा जगति बहुधा गतां कमनीयतां समभिहृत्य भवतीः विदधता भूतसृजा जनता सुरसद्मयानसुमुखी उपपादिता ।

विग्रहः— भूतानि सृजतीति तेन = भूतसृजा । सुराणां सद्म = सुरसद्म, सुरसद्मनि यानाय सुमुखी = सुरसद्मयानसुमुखी ।

अर्थः— पुरा = प्राक्काले । जगति = लोके । बहुधा गतां = नानामुखेन विप्रकीर्णाम् । कमनीयतां = लावण्यताम् । समभिहृत्य = संगृह्य । भवतीः = अप्सरसः । विदधता = सृजता । भूतसृजा = ब्रह्मणा । जनता = जनसमूहः प्रजा वा । सुरसद्मयानसुमुखी = स्वर्गलोकयात्राप्रवणा । उपपादिता = कृता । अत्रातिशयोक्तिरलङ्कारः ।

कोषः— 'जगतो लोको विष्टपं भुवनं जगत्' इत्यमरः ।

हिन्दी— जगत् की रचना करते समय संसार में चंद्रमा तथा कमल आदि अन्यान्य वस्तुओं में बिखरी हुई कमनीयता को इकट्ठा करके आप सब अप्सराओं का निर्माण करते हुए ब्रह्मा जी ने ऐसी जनता उत्पन्न की जो कि सदैव स्वर्गलोक को जाने के लिए उत्सुक रहती है । अर्थात् आप सब सुन्दरियों के कारण ही जनता स्वर्गलोक पाने को लालायित रहती है ॥ ४२ ॥

अथ कार्याशमाह—

तदुपैत्य विघ्नयत तस्य तपः कृतिभिः कलासु सहिताः सचिवैः ।
हृतवीतरागमनसां ननु वः सुखसङ्गिनं प्रति सुखाऽवजितिः ॥ ४३ ॥