किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सप्तमः सर्गः ९१

**विग्रहः—**उत्कण्ठाभिः सहिताः, तैः = सोत्कण्ठैः । अमराणां गणास्तैः = अमरगणैः । ज्वलिताः रुचः यस्य, तस्य = ज्वलितरुचः । आतपात् त्रायन्ते तैः = आतपत्रैः । गुणानां भावो गुणत्वम् । चरितानां गुणत्वम् = चरितगुणत्वम् ।

**अर्थः—**सोत्कण्ठैः = उत्कण्ठायुक्तैः । अमरगणैः = देवसमूहैः । अनुप्रकीर्णात् = आकीर्णात् । ज्वलितरुचः = देदीप्यमानस्य । मघोनः = इन्द्रस्य । पुरात् = नगरात्, अमरावत्या इत्यर्थः । निर्याय = निर्गत्य । विवस्वतः = भानोः । उपरि = ऊर्ध्वम् । स्थितानाम् = अवस्थितानाम् । रामाणाम् = अप्सरसाम् । आतपत्रैः = छत्रैः । चरितगुणत्वम् = सञ्चरितत्वम् । न आसेदे = न प्राप ।

कोषः—'हर्म्यं छत्रं स्यादातपत्रम्' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**दीप्तिमान् इन्द्र के उत्कण्ठित देवगणों से परिपूर्ण अमरावती नगरी से निकलकर वे देवाङ्गनाएँ सूर्य-मण्डल के ऊपर पहुँच गईं। देवांगनाओं के सूर्य के ऊपर स्थित होने के कारण उनके ताने हुए आतपत्र (छत्र) धूप से उन्हें बचा नहीं सके ॥२॥

धूतानामभिमुखपातिभिः समीरैरायासादविशदलोचनोत्पलानाम् । आनिन्ये मदजनितां श्रियं वधूनामुष्णांशुद्युतिजनितः कपोलरागः ॥३॥

**अन्वयः—**अभिमुखपातिभिः समीरैः धूतानाम् आयासात् अविशदलोचनोत्पलानां वधूनाम् उष्णांशुद्युतिजनितः कपोलरागः मदजनितां श्रियम् आनिन्ये ।

**विग्रहः—**अभिमुखं पतन्तीति तैः = अभिमुखपातिभिः । लोचनानि उत्पलानीव = लोचनोत्पलानि । अविशदानि लोचनोत्पलानि यासां तासां = अविशदलोचनोत्पलानाम् । उष्णांशोः द्युति = उष्णांशुद्युतिः, तया जनितः = उष्णांशुद्युतिजनितः । कपोलानाम् रागः = कपोलरागः । मदेन जनिता, ताम् = मदजनिताम् ।

**अर्थः—**अभिमुखपातिभिः = प्रतिकूलगामिभिः । समीरैः = पवनैः । धूतानां = उद्धूतानाम् । आयासात् = गतिप्रयासात् । अविशदलोचनोत्पलानाम् = अनुन्मीलितकमलनेत्राणाम् । वधूनाम् = अप्सरसाम् । उष्णांशुद्युतिजनितः = सूर्यघर्मजातः । कपोलरागः = कपोलपाटलत्वम् । मदजनितां = मदजाताम् । श्रियम् = शोभाम् । आनिन्ये = आनीतवान् । अत्र निदर्शनालङ्कारः ।