किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१००	किरातार्जुनीयम्

यकाः । शमितपरिश्रमाः = दूरीकृतश्रमाः ! प्रह्लादम् = आनन्दम् । दिशन्तः = प्रकटयन्तः । पयोदाः = घनाः । कान्तानाम् = अप्सरसाम् । बहुमतिम् = सम्मानम् । आययुः = आनिन्युः । अल्पोयान् = अणुमात्रः । दोषः = अवगुणः । बहु = महत् । सुकृतम् = उपकारम् । न हिनस्ति = न हन्ति । अत्रार्थान्तरन्यासालंकारः ।

कोषः—'तुषारो हिमशीकरौ' इति विश्वः ।

**हिन्दी—**बादलों ने पानी बरसा कर अप्सराओं के तिलक मिटा दिये थे । (फिर भी) उनकी थकावट को मिटाकर आनन्द प्रकट करते हुए बादलों ने अप्सराओं को सम्मानित किया । क्योंकि छोटा सा दोष किसी के विशाल उपकार को मिटा नहीं देता है ॥ १५ ॥

यातस्य ग्रथिततरङ्गसैकताभे विच्छेदं विपयसि वारिवाहजाले ।
आतेनुस्त्रिदशवधूजनाङ्गभाजां सन्धानं सुरधनुषः प्रभा मणीनाम् ॥१६॥

**अन्वयः—**ग्रथिततरङ्गसैकताभे विपयसि वारिवाहजाले विच्छेदं यातस्य सुरधनुषः त्रिदशवधूजनाङ्गभाजां मणीनां प्रभाः सन्धानम् आतेनुः ।

**विग्रहः—**ग्रथितास्तरङ्गाः यस्मिन्, ग्रथिततरङ्गम् । ग्रथिततरङ्गं यत् सैकतं तस्याभा इवाभा यस्य तस्मिन् = ग्रथिततरङ्गसैकताभे । विगतानि पयांसि यस्मात्, तस्मिन् = विपयसि । वारिणि वहन्ति इति वारिवाहाः, तेषां जालम्, तस्मिन् = वारिवाहजाले । विशिष्टम् छेदम् तत् = विच्छेदम् । सुराणां धनुः, तस्य = सुरधनुषः । त्रिदशानां वधूजनानामङ्गानि भजन्तीति तासाम् = त्रिदशवधूजनाङ्गभाजाम् ।

**अर्थः—**ग्रथिततरङ्गसैकताभे = बद्धोर्मिसिकताप्रभे । विपयसि = निर्जले । वारिवाहजाले = घनसमूहे । विच्छेदं = त्रुटिम् । यातस्य = गतस्य । सुरधनुषः = इन्द्रचापस्य । त्रिदशवधूजनाङ्गभाजां = देवाङ्गनाङ्गभाजाम् । मणीनाम् = विद्रुमादीनाम् । प्रभाः = कान्तयः । सन्धानम् = पूर्णत्वम् । आतेनुः = चक्रुः । अत्रातिशयोक्तिरलंकारः ।

कोषः—'पुलिनं सैकतं सिकतामयम् ।' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**निर्जल मेघमाल पर तट से बार-बार टकराती हुई खण्डित लहरों का प्रतिबिम्ब पड़ता था । जिसके कारण निर्जल मेघजाल भी खण्डित सा दिखलाई पड़ रहा था । उन खण्डित प्रतीत होने वाले बादलों में इन्द्रधनुष भी खण्डित