किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२०६	किरातार्जुनीयम्

सहसा उड़ाये जाने पर लज्जावती दूसरी अप्सराके वस्त्रहीन करवाने भयके संभ्रम ( घबराहट ) ने सपत्नी जनोंको भी आश्चर्यित कर दिया ॥ ४५ ॥

धृतबिसवलये निधाय पाणौ मुखमधिरूषितपाण्डुगण्डलेखम् ।
नृपसुतमपरा स्मराभितापादमधुमदालसलोचनं निदध्यौ ॥ ४६ ॥

मल्लि०---धृतेति । अपरा स्त्री स्मराभितापाद् हेतोः । धृतानि बिसान्येव वलयानि येन तस्मिन् पाणावधिरूषिते चन्दनादिचर्चिते पाण्डू गण्डलेखे गण्डस्थले यस्य तत् । मुखं निधायारोप्य । अमधुमदे मधुमदरहिते तथापि अलसे लोचने यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा तं नृपसुतं निदध्यौ पश्यति स्म । 'निर्वर्णनं तु निध्यानं दर्शनालोकनेक्षणम्' इत्यमरः ॥ ४६ ॥

हिन्दी— अन्य अप्सरा कामसन्तापके कारण कमलदण्डरूप कङ्कणको धारण किये हुए हाथमें चन्दन आदिसे लिप्त सफेद गण्डस्थलवाला मुख रख कर मदिराके मदसे रहित होकर भी नेत्रोंको आलस्यपूर्ण बनाकर अर्जुनमें रखती थीं ( देखती थी ) ॥ ४६ ॥

अथ पञ्चभिर्मुनिं प्रति दूतीवाक्यमाह—

सखि ! दयितमिहानयेति सा मां प्रहितवती कुसुमेषुणामितप्ता ।
हृदयमहृदया न नाम पूर्वं भवदुपकण्ठनुपागतं विवेद ॥ ४७ ॥

मल्लि०—सखीति । कुसुमेषुणा कामेनाभितप्ता पीडिता सा नायिका । हे सखि ! दयितं मुनिम् । इहानयेति मां प्रहितवती मत्सन्तिकं प्रेषितवती । किन्त्व-विमृश्यकारिणीियमित्याह—हृदयमिति । अहृदयाऽमनस्का । तस्यास्त्वद्गतत्वादिति भावः । अत एव सा पूर्वं प्रागेव भवदुपकण्ठं त्वत्समीपम् । उपागतं हृदयं मनो न विवेद । नाम संभावनायाम् । अतो मत्प्रेषणं व्यर्थं तस्यान्तरङ्गत्वाद्बहिरङ्गस्य दुर्बलत्वादिति भावः । एतेन मनःसङ्गः उक्तः । चक्षुःप्रीतिस्तु प्रागेव सर्वासामुक्तेति न पृथगुच्यते ॥ ४७ ॥

हिन्दी— कामदेवसे सन्तप्त नायिकाने हे सखि ! 'प्रिय ( मुनि ) को यहाँ ले आओ' ऐसा कह कर मुझे यहाँ भेजा है, जिसको आपके पास भेजनेसे सम्प्रति चित्तरहित उसने पहले ही आपके पास पहुँचे हुए उसको नहीं जाना ॥ ४७ ॥

'दृङ्मनःसङ्गसंकल्पा जागरः कृशता रतिः । ह्रीत्यागोन्मादमूर्च्छाऽन्ता इत्यनङ्गदशा दश ॥' इति । तत्राद्यमवस्थाद्वयमप्यन्वायि । संप्रति काचित् क्रमवैरपेक्ष्येण सूचयति—