किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

एकादशः सर्गः । २४५

ह्रस्वान्नुमागमोऽत्र । अन्वर्याऽनुगतार्था । तेषां वसुभूतानां धारकत्वादितिभावः । येषां शुभ्राणि यशांसि इन्दुमण्डलं ह्रेपयन्ति लज्जयन्ति । यशसो निष्कलङ्कत्वादिति भावः । ईदृशं हि यशो मानमहत एव संभवतीति तात्पर्यार्थः । ह्रीधातोर्ण्यन्ताल्लट् 'ऋतिह्री-'त्यादिना पुगागमः । अत्र ह्रेपणस्य सादृश्यपर्यवसानादुपमालंकारः ॥

**हिन्दी—**जिन पुरुषोंके सफेद यश चन्द्रमण्डलको लज्जित करते हैं, वे पुरुष ही वसुन्धरा (पृथिवी) को अन्वर्थ (नामके अनुसार अर्थवाली) करते हैं तथा अपने वंशमें उत्पन्न जनोंको प्रख्यात कर देते हैं ॥ ६४ ॥

उदाहरणाशीःषु प्रथमे ते मनस्विनाम् ।
शुष्केऽशनिरिवामर्षो यैररातिषु पात्यते ॥ ६५ ॥

**मल्लि०—**उदाहरणमिति । यैरमर्षः क्रोधः शुष्के नीरसे । अशनिरिव अरातिषु विषये पात्यते प्रक्षिप्यते । मनस्विनां मानिनां प्रथमेऽग्रेसरास्ते आशीःषु पूर्वैरेवं भवितव्यमेवंरूपासु । उदाहरणं निदर्शनम् । भवन्तीति शेषः । रामादिवद्वर्तव्यं भवन्तीत्यर्थः । अतो न त्याज्यो मान इति संदर्भार्थः ॥ ६५ ॥

**हिन्दी—**जिन पुरुषोंसे क्रोध सूखे पत्तोंपर वज्रके समान शत्रुओंपर प्रहार किया जाता है, अभिमानी पुरुषोंमें अग्रसर वे ही 'पुरुषोंको ऐसा होना चाहिए' ऐसे अभिलाषोंमें उदाहरणस्वरूप होते हैं ॥ ६५ ॥

न सुखं प्रार्थये नार्थमुदन्वद्वीचिवञ्चलम् ।
नानित्यताशनेस्त्रस्यन् विविक्तं ब्रह्मणः पदम् ॥ ६६ ॥

**मल्लि०—**नेत्यादि । उदन्वद्वीचिरिव चञ्चलं समुद्रतरङ्गवदस्थिरं सुखं कामं न प्रार्थये नेच्छामि । तथा, चञ्चलमर्थं च न प्रार्थये । किंच अनित्यता विनाशिता सैव अशनिस्तस्मात् त्रस्यन् बिभ्यत् । 'वा भ्राशो-'त्यादिना श्यन्प्रत्ययः । विविक्तं निर्बाधं ब्रह्मणो वेधस आत्मनः पद्यत इति पदं स्थानमैक्यलक्षणं मुक्तिं च न प्रार्थये । एतेन यदुक्तम् 'उच्छेद जन्मनः कर्तुम्' (श्लो० ३१) इत्यादि तत् समाहितम् । ६६।

**हिन्दी—**मैं समुद्रकी तरङ्गके समान चञ्चल सुख और अर्थको और न अनित्यता रूप वज्रसे डरता हुआ बाधारहित ब्रह्मपदको ही चाहता हूँ ॥ ६६ ॥

प्रमाष्टुंमयशःपङ्कमिच्छेयं छद्मना कृतम् ।
वैधव्यतापितारातिवनितालोचनाम्बुभिः ॥ ६७ ॥

१६ कि०