भारतकोश
किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi

महाकवि भारवि द्वारा

स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)

DevanagariHindipublished707 पृष्ठ

पृष्ठ 500, कुल 707 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 500
२४२किरातार्जुनीयम्

मल्लि०—प्रमार्ष्टुमिति। किंतु, छद्मना कपटेन कृतम्। शत्रुभिरिति शेषः। अयश एव पङ्कमिति रूपकालंकारः। वैधव्येन तापितानां दुःखीकृतानामराति-वनितानां लोचनाम्बुभिः प्रमार्ष्टुं क्षालयितुम्। इच्छेयमभिलषेयम्। इषिर्लिङि रूपम्। वैरिर्निर्यातिनातिरिक्तं न किंचिदिच्छामीत्यर्थः॥ ६७॥

**हिन्दी—**मैं शत्रुओंसे कपटपूर्वक किये गये अपनी अकीर्तिरूप पङ्क (कीचड़) को वैधव्यसे सन्तापित शत्रुपत्नियोंके आँसुओंसे धोना चाहता हूँ॥ ६७॥

एवं तर्हि ‘यः करोति वधोदर्काः’ (श्लो० १९) इत्याद्युक्तदोषः स्यादिति शङ्कामङ्गीकृत्य ग्लानिर्न दोषायेति न्यायमाश्रित्य युग्मेनोत्तरमाह—

अपहस्येऽथवा सद्भिः, प्रमादो वास्तु मे धियः।
अस्थानविहितायासः कामं जिह्रेतु वा भवान्॥ ६८॥

मल्लि०—अपहस्य इत्यादि। अथवा, सद्भिः पण्डितैः अपहस्ये। उपहसिष्ये इत्यर्थः। ‘वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा’ इति हसतेरप्यन्तात्कर्मणि लट्। व्यत्ययभ्रान्तः पाठः। मे धियः प्रमादोऽनवधानत्वं वाऽस्तु। भवान् अस्थानेऽयोग्यविषये विहित आयासो हितोपदेशो येन स तथोक्तः। विफलप्रयत्नः सन्नित्यर्थः। कामं वा जिह्रेतु लज्जताम्॥ ६८॥

**हिन्दी—**इस उद्देश्यसे की गई मेरी तपस्यामें मैं विद्वानोंका उपहासपात्र हो जाऊँ या मेरी बुद्धिकी असावधानीता हो अथवा अयोग्य विषयमें प्रयास करनेवाले होते हुए आप लज्जित हों॥ ६८॥

वंशलक्ष्मीमनुद्धृत्य समुच्छेदेन विद्विषाम्।
निर्वाणमपि मन्येऽहमन्तरायं जयश्रियः॥ ६९॥

मल्लि०—वंशेति। अहं तु विद्विषां शत्रूणां समुच्छेदेन विनाशेन करणेन वंशलक्ष्मीमनुद्धृत्यापुनरावश्यं निर्वाणं मोक्षमपि जयश्रियोऽन्तरायं विघ्नं मन्ये। न तु पुरुषार्थमित्यर्थः। किमुताभ्योरसवादिकमिति भावः॥ ६९॥

**हिन्दी—**मैं तो शत्रुओंका संहार कर अपनी वंशलक्ष्मीका उद्धार किये बिना मोक्षको भी विजयलक्ष्मीमें विघ्न रूप समझता हूँ॥ ६९॥

अजन्मा पुरुषस्तावद् गतासुस्तृणमेव वा।
यावन्नेषुमिरादत्ते विलुप्तमरिमियंशः॥ ७०॥

मल्लि०—अजन्मेति। पुरुषो यावत् अरिभिर्विलुप्तं संहृतं यश इषुभिर्नदत्ते।