भारतकोश
किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi

महाकवि भारवि द्वारा

स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)

DevanagariHindipublished707 पृष्ठ

पृष्ठ 510, कुल 707 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 510

२१२ | किरातार्जुनीयम्

परिकीर्णमुद्यतभुजस्य भुवनविवरे दुरासदम्।
ज्योतिरुपरि शिरसो विततं जगृहे निजान्मुनिदिवौकसां पथः ॥ ११ ॥

मल्लि०- परिकीर्णमिति। उद्यतभुजस्य ऊर्ध्वबाहोस्तस्य शिरस उपरि। 'षष्ठ्यतसर्थप्रत्ययेन' इति षष्ठी। विततं विस्तृतं भुवनयोर्विवरे द्यावापृथिव्योरन्तराले परिकीर्णं व्याप्तं दुरासदं दुर्धर्षं ज्योतिस्तेजो मुनीनां दिवौकसां च निजान् नियतान् पथो मार्गान्। जगृहे जग्राह। प्रतिबबन्धेत्यर्थः ॥ ११ ॥

हिन्दी-- ऊर्ध्वबाहु होकर तपस्या करते हुए उन (अर्जुन) के शिरके ऊपर विस्तृत आकाश और पृथिवीके अन्तरालमें व्याप्त दुर्धर्ष तेज मुनियों और देवताओंके नियत मार्गोंको ग्रहण करने लगा (रोकने लगा) ॥ ११ ॥


रजनिषु राजतनयस्य बहुलसमयेऽपि धामभिः।
भिन्नतिमिरनिकरं न जहे शशिरश्मिसंगमयुजा नभः श्रिया ॥ १२ ॥

मल्लि०-- रजनिष्विति। बहुलसमये कृष्णपक्षेऽपि रजनिषु रात्रिषु राजतनयस्यार्जुनस्य धामभिस्तेजोभिर्भिन्नस्तिमिरनिकरो यस्य तत्। नभः शशिरश्मीनां संगमेन हेतुना युजा संगतया श्रिया। तच्छ्रीतुल्यया श्रियेत्यर्थः। अत एव निदर्शनालङ्कारः। न जहे न त्यक्तम्। जहातेः कर्मणि लिट्। ज्योत्स्नातुल्यं ज्योतिरासीदित्यर्थः ॥ १२ ॥

हिन्दी-- कृष्णपक्षमें भी रातोंमें राजपुत्र (अर्जुन) के तेजोंसे हटाये गये अन्धकारसमूहवाला आकाश, चन्द्रकिरणोंके संगमके कारणसे संगत होनेवाली शोभासे परित्यक्त नहीं हुआ ॥ १२ ॥


महता मयूखनिचयेन शमितरुचि जिष्णुजन्मना।
ह्रीतमिव नभसि वीतमले न विराजते स्म वपुरंशुमालिनः ॥ १३ ॥

मल्लि०-- महतेति। जिष्णोरर्जुनस्य जन्म यस्य तेन। जन्मोत्तरपदत्वाद्भावेऽधिकरणे बहुव्रीहिः। महता मयूखनिचयेन बहुकिरणसमूहेन शमितरुचि हतप्रभम्। अंशुमालिनो वपुरर्कबिम्बं ह्रीतं जितत्वाल्लज्जितमिवेत्युत्प्रेक्षा। वीतमले विमले। मेघनीहाराद्यावरणरहितेऽपीत्यर्थः। नभसि न विराजते स्म ॥ १३ ॥

हिन्दी-- अर्जुनसे उत्पन्न होनेवाले महान् किरणसमूहसे तेजोहीन सूर्यमण्डल लज्जित-सा होकर निर्मल आकाशमें शोभित नहीं हो रहा था ॥ १३ ॥