किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

द्वादशः सर्गः २६७

नलदरुशीरैश्च सुरभिः सुगन्धिः । व्यस्तानि विक्षितानि शुकनिभानि शुकसवर्पानि शिलाकुसुमानि शैलेयाख्या औषधिविशेषा येन सः । अतः शीतल इति भावः । ‘कालानुसार्यवृद्धाइमपुष्पशोतशिवानि तु । शैलेयम्’ इत्यमरः । ‘शुकनिम’ इति स्वरूपकथनम् । सदागतिर्वायुः वनसदां वनेच्चरगां परिश्रमंप्रणुदन् । अतो मन्द इति भावः । 'मातरिश्वा सदागतिः' इत्यमरः । ववौ वाति स्म ॥ ५० ॥

हिन्दी - महिषोंसे विदलित अगुरु, तमाल और उशीरोंसे सुगन्धित तोतेके वर्णके सदृश शैलेयको विक्षीर्ण कर हवा किरातोंके परिश्रमको दूर कर मन्द गतिसे बहने लगी ॥ ५० ॥

मथिताम्भसो रयविकीर्णमृदितकदलीगवेधुकाः । क्लान्तजलरुहलताः सरसीविदधे निदाघ इव सत्त्वसंप्लवः ॥ ५१ ॥

मल्लि० - मथिताम्भस इति । सत्त्वसंप्लवः प्राणिसंक्षोभो निदाघो ग्रीष्म इव सरसीः सरांसि 'कासारः सरसी सरः' इत्यमरः । मथिताम्भसः संक्षोभितोदका रयेण पलायनवेगेन विकीर्णं व्याकीर्णं यथा तथा मृदितः निष्पीडिताः कदल्पो गवेधुकास्तृणधान्यविशेषाश्च यासां तास्तथोक्ताः । 'तृणधान्यानि नीवाराः स्त्री गवेधुर्गवेधुका' । इत्यमरः । मृदित इति, 'म्विडेति च' इति गुणप्रतिषेधः । क्लान्ता जलरुहलताः पद्मिन्यो यासु ता एवम्भूता विदधे चकार ॥ ५१ ॥

हिन्दी - उस समय हुए प्राणियोंके संक्षोभने ग्रीष्म-ऋतुके समान तालाबको संक्षोभित जलवाला और पलायनके वेगसे बिखरी गई कदली और गवेधुकावाली तथा कुंभली गई पद्मिनीवाला बना दिया ॥ ५१ ॥

इति चालयन्नचलसानुवनगहनजानुमापतिः । प्राप मुदितहरिणोदशनक्षतवीरुधं वसतिमैन्द्रसूनवीम् ॥ ५२ ॥

मल्लि० - इतीति । इति इत्थम् । उमापतिरचलसानुषु वनेषु उपभोग्य-वृक्षेषु गहनेषु दावेषु च जातांस्तत्रोक्तान् । सत्त्वानिति शेषः । चालयन् । मुदितानां हरिणीनां दशनैः क्षता वीरुधो लता यस्यां ताम् । इन्द्रसूनोरिमाम् ऐन्द्रसूनवीम् । वसत्यत्रेति वसतिमाश्रयम् । ‘वह्विवस्यतिभ्यश्चित्’ इत्यौणादिको वस्तेरतिप्रत्ययः । प्राप ॥ ५२ ॥

हिन्दी - इस प्रकार शिवजी पर्वतके समतल प्रदेशोंमें उपभोग योग्य पेड़ोंमें