किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२८२	किरातार्जुनीयम्

भ्रान्तिह्वयोः' इति विश्वः । उष्णरश्मिमुर्व्यां भूमौ निपतन्तमिव मेने । वलयोभूता मण्डलीभूतास्तरवो यस्यास्तां मेने । तया वभ्रानित्यर्थः । स्वभावोक्तिरलंकारः ॥ ३० ॥

हिन्दी—तब वह वराह दीर्घ निद्रामें प्रवेश करता हुआ वेगहीन होकर भ्रान्तिसे सूर्यको जमीनपर गिरे हुए और पृथिवीको मण्डलाकार पेड़ोंसे युक्त समझने लगा ॥ ३० ॥

स गतः क्षितिमुष्णशोणिताद्र्रः खुरदंष्ट्राग्रनिपातदारिताश्मा ।
असुभिः क्षणमीक्षितेन्द्रसूनुर्विहितामर्षगुरुध्वनिर्निरासे ॥ ३१ ॥

मल्लि०—स इति । क्षितिं गतः क्षितौ पतित उष्णेन प्रत्यग्रत्वाच्छोणितेनार्द्रः क्लिन्नः खुराणां दंष्ट्रयोश्च अग्राणां निपातेनाघातेन दारिताश्मा पाटितपाषाणः । किंच, क्षणमीक्षितेन्द्रसूनुः । स्वार्थविघातरुषादिति भावः । अत एव, विहितः कृतोऽमर्षगुरुः क्रोधोद्धतो ध्वनिः क्रन्दितं येन स तथोक्तः स वराहोऽसुभिः प्राणै-र्निरासे निरासितः । त्यक्त इत्यर्थः । अस्यतेः कर्मणि लिट् । इयं च स्वभावोक्तिः ॥

हिन्दी—जमीनपर गिरा हुआ और गरम रक्त (खून) से लथपथ होकर खुरों और दाढ़ोंके अग्रभागोंके आघातसे पत्थरको विदीर्ण कर कुछ समय तक अर्जुनको देखकर क्रोधसे भारी आवाज कर वह वराह प्राणोंसे छूट गया ॥ ३१ ॥

स्फुटपौरुषमापपात पार्थस्तमथ प्राज्यशरः शरं जिघृक्षुः ।
न तथा कृतवेदिनां करिष्यन् प्रियतामेति यथा कृतावदानः ॥ ३२ ॥

मल्लि०—स्फुटेति । अथ वराहपातानन्तरं पार्थोऽर्जुनः प्राज्यशरः प्रभूतशरः । सन्नपीत्यर्थः । 'प्रभूतं प्रचुरं प्राज्यम्' इत्यमरः । स्फुटपौरुषं व्यक्तविक्रमं वराह-भेदिनं शरं जिघृक्षुर्ग्रहीतुमिच्छुः प्रह्वेः सन्नन्तादुपत्ययः । आपपाताधावति स्म । कृतज्ञतया शरग्रहणं, न तु लोभादित्यर्थः । नन्वन्त्येऽप्युपकर्तारि एव, किमित्यत्रैवादर-स्तस्येत्यत आह--कृतवेदिनां कृतज्ञाना कृतावदानः कृतकर्मा । 'अवदानं कर्म वृत्तम्' इत्यमरः । यथा प्रियतामेति तथा करिष्यन् उपकरिष्यन्त प्रियतामेति । 'कृतकरिष्य-माणयोः कृतं बलीयः' इति न्यायादिति भावः ॥ ३२ ॥

हिन्दी—वराहके गिरनेके बाद अर्जुन बाणोंकी प्रचुरता होनेपर भी प्रकट पुरुषार्थ वाले बाणको लेनेकी इच्छा करते हुए दौड़ पड़े, कृतज्ञोंको कर्म करनेवाला जैसे प्रिय होता है वैसे भविष्यत्में उपकार करता हुआ प्रिय नहीं होता है ॥