भारतकोश
किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi

महाकवि भारवि द्वारा

स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)

DevanagariHindipublished707 पृष्ठ

पृष्ठ 662, कुल 707 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 662
४०६किरातार्जुनीयम्

अयमसौ भगवानुत पाण्डवः स्थितमवाङ्मुनिना शशिमौलिना।
समधिरूढमनेन नु जिष्णुना स्विदिति वेगवशान्मुमुहे गणैः॥९॥

**मल्लि०—**अयमिति। अयं पुरोवर्ती पुमान्। असौ भगवान् प्रसिद्धो द्वैपायनः तदुक्तम्—'इदमः प्रत्यक्षरूपं समीपोतरवर्ति चैतदो रूपम्। अदसस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयात्' इति। उत पाण्डवः। अयं हि तिष्ठदवस्थायां द्रष्टृणां संशयो वेदितव्यम्। अथ पतनावस्थायामाह—मुनिनाऽवाक् अधः स्थितमुत शशिमौलिना अनेन देवेन नु समधिरूढमुपरि स्थितमथ जिष्णुना स्विदर्जुनेन वा समधिरूढमित्येवम् इत्येवं गणैः प्रमथैर्वेगवशान्मुमुहे भ्रान्तम्। 'मुह वैचित्त्ये'। भावे लिट् ॥ ९॥

**हिन्दी—**ये भगवान् (शिवजी) हैं अथवा वह तपस्वी (अर्जुन)। क्या तपस्वी (अर्जुन) नीचे रहा अथवा भगवान् शिवजी नीचे रहे। शिवजी ऊपर रहे वा तपस्वी ऊपर रहा, इस प्रकार वेगके कारण प्रमथगणोंको मोह (भ्रम) हुआ ॥ ९॥

प्रचलिते चलितं स्थितमास्थिते विनमिते नतमुन्नतमुन्नतो।
वृषकपिध्वजयोरसहिष्णुना मुहुरभावभयादिव भूभृता ॥१०॥

**मल्लि०—**प्रचलिते इति। असहिष्णुना तयोर्भारमसहमानेन भूभृता शैलेन अभावभयाद्विनाशभयादिव मुहुर्वृषश्च कपिश्च ध्वजे ययोस्तयोर्वृषकपिध्वजयोः प्रचलिते चलने सति चलितं प्रचेले। आस्थिते तूष्णीमवस्थाने स्थितं तथैव तस्मिन् विनमिते सम्यगाक्रमणे सति नतं नम्रीभूतम्। अनामीति यावत् उन्नतावुन्नते सति उन्नतमुदनामि। सर्वत्र भावे क्तः ॥ १० ॥

**हिन्दी—**शिवजी और अर्जुनको भार सहनेमें असमर्थ होता हुआ (इन्द्रकील) पर्वत मानों विनाशके भयसे दोनोंके चलनेपर स्वयम् चलता था, उनके स्थिर होनेपर यह भी स्थिर हो जाता था, उनके झुक जानेपर वह भी झुक जाता था, उनके उठ जानेपर वह भी उठ जाता था ॥ १० ॥

करणशृङ्खलनिःसृतयोस्तयोः कृतभुजध्वनि वल्गु विवल्गतोः।
चरणपातनिपातितरोधसः प्रससृपुः सरितः परितः स्थलीः ॥११॥

**मल्लि०—**करणेति। करणानि करचरणबन्धविशेषास्तान्येव शृङ्खलानि तेभ्यो निःसृतयोः। मुहुस्त्यक्तबन्धयोरित्यर्थः। कृतो भुजध्वनिर्भुजास्फोटशब्दो यस्मिन्कर्मणि तत्तथा वल्गु सुन्दरं च यथा तथा विवल्गतोरुत्प्लवमानयोस्तयोः