कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( २२६ ) PROSE ORDER : —तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टिः निक्षेपणाय उद्धृतं पदं उद्वहन्ती शैलाधिराजतनया मार्गाचलव्यति- कराकुलिता सिन्धुरिव न ययौ, न तस्थौ ॥ ८५ ॥ NOTES :—वीक्ष्य—( वि + ईक्ष् + ल्यप् ) दृष्ट्वा having seen. वेपथुमती । वेपथुः—( √वेप् to tremble+अथुच् ) कम्पनं trembling It is a noun formed by adding अथुच् by ‘ट्वितोऽथुच्’ पा० ३ ३ ८६. वेपथुः ( कम्पं ) अस्याः अस्तीति वेपथुमती ( वेपथु + मतुप् + ङीप् ) कम्पयुक्ता trembling. वेपथु is one of the सात्त्विकभावs i. e., the various states of body caused by some natural emotion They are eight in number, namely—‘स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभ- ङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः गुणाः ।’ Here वेपथु was caused by the sudden sight of Shiva and particularly by his touch. सरसाङ्गयष्टिः—अङ्गंयष्टिरिव इति अङ्गयष्टिः ( शरीरं ) a slender form; a fairy-figure. रसेन सह वर्त्तमाना सरसा ( सस्वेदा ); सरसा अङ्गयष्टिः यस्याः सा सरसाङ्गयष्टिः whose slender form was perspiring. सरसा—wet, hence perspiring. This perspiration also was caused by the touch of Shiva. निक्षेपणाय— ( नि + √क्षिप् + ल्युट्—अन = निक्षेपणं ) भूमौ विन्यासाय to step forth ; to walk away. The Dative is used because निक्षेप expresses the purpose for which the foot was raised. Cf. तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या’ । उद्धृतं उत्थापितम् raised. उद्वहन्ती—( उद् + √वह् + शतृ + ङीप् ) having ; lit. carrying on. शैलाधिराजतनया—शिलानां समूहः शैलः (पर्वतः ) ( शिला + अण् ) a mountain. शैलानां