कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ४६ ) PROSE ORDER .—या कन्दुकलीलया अपि क्लमं ययौ, तया मुनीनां चरितं व्यगाहत । ध्रुवं ( अस्याः ) वपुः काञ्चन पद्मानिर्मितं ( अस्ति ) ( अतएव ) प्रकृत्या मृदु च ससारं एव च ( अस्ति ) ॥१९॥ NOTES :—कन्दुकलीलया—कन्दुकेन कन्दुकस्य वा लीला, तया by playing with the ball क्लमं—श्रान्ति fatigue ययौ —प्राप्ता went ; i. e. was fatigued चरितं—the life i. e. the austerities व्यगाहत—आचर्यत, अक्रियेत्यर्थः was followed ; was practised. Passive Imperfect of √गाहू ‘ to dive into, to bathe ’ गाहते ( लट् ), अगाहिष्ट (लुङ्) । ध्रुवं—निश्चयेन verily It is used to indicate Imagination ( उत्प्रेक्षा ) Cf ‘ मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभिः । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिव शब्दोऽपि तादृशः ’ ॥ काव्यादर्श ॥ काञ्चनपद्मनिर्मितं—काञ्चनस्य ( सुवर्णस्य ), पद्मेन ( कमलेन ) निर्मितं made of gold lotuses The expression काञ्चन- पद्मनिर्मितं does not only mean that her body was of fair complexion, but also that it possessed the hardness and power to resist destructive forces of gold and the softness and beauty of lotus The poet gives reason for calling the body as such—प्रकृत्या—स्वभावेन by nature. ससारं—सारेण सह इति ससारम् ( कठिनं बलयुक्तं वा ) hard ; full of substance 19 CHANGE OF VOICE :—यया कन्दुकलीलयापि क्लमः यये सा मुनीनां चरितं व्यगाहत । ध्रुवं (अस्याः) वपुषा काञ्चनपद्मनिर्मि- तेन ( भूयते स्म ) (अतएव) प्रकृत्या मृदुना संसारेणैव च (भूयते स्म ) ॥ १९ ॥