भारतकोश
संक्षिप्त कूर्मपुराण

संक्षिप्त कूर्मपुराण

Kurma Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished506 पृष्ठ

पृष्ठ 31, कुल 506 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 31
  • अध्याय २ * २९

योऽधीत्य विधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत्।<br>उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः ॥ ७५ ॥जो ब्रह्मचारी विधिवत् वेदोंका अध्ययन कर गृहस्थाश्रममें प्रवेश करता है, उसे उपकुर्वाणक ब्रह्मचारी समझना चाहिये और जो यावज्जीवन गुरुके पास रहकर ब्रह्मविद्याका अभ्यास करता है, वह नैष्ठिक ब्रह्मचारी कहलाता है ॥ ७५ ॥
उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत्।<br>कुटुम्बभरणे यत्तः साधकोऽसौ गृही भवेत् ॥ ७६ ॥(इसी प्रकार) गृहस्थाश्रमी भी दो प्रकारका होता है—(१) उदासीन और (२) साधक। जो कुटुम्बके भरण-पोषणमें लगा रहता है, वह गृहस्थ साधक कहलाता है और जो देवऋण, पितृऋण एवं ऋषिऋण—इन तीन ऋणोंसे उऋण होकर स्त्री, धन आदिका परित्याग कर देता है तथा एकाकी विचरण करता है, वह मोक्ष-प्राप्तिकी इच्छावाला गृहस्थ उदासीन कहलाता है ॥ ७६-७७ ॥
ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य त्यक्त्वा भार्याधनादिकम्।<br>एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः ॥ ७७ ॥<br>तपस्तप्यति योऽरण्ये यजेद् देवान् जुहोति च।<br>स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः ॥ ७८ ॥जो वनमें अनुष्ठान करता है, देवताओंकी पूजा करता है, हवन करता है और स्वाध्यायमें निरत रहता है, वह वनमें रहनेवाला 'तापस' नामक वानप्रस्थ कहलाता है और जो अत्यन्त तपसे अपने शरीरको कृश कर लेता है तथा निरन्तर ध्यानपरायण रहता है, वह वानप्रस्थ-आश्रममें रहनेवाला सांन्यासिक वानप्रस्थी कहलाता है ॥ ७८-७९ ॥
तपसा कर्शितोऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत्।<br>सांन्यासिकः स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः ॥ ७९ ॥<br>योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः।<br>ज्ञानाय वर्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः ॥ ८० ॥नित्य योगाभ्यासमें रत रहनेवाला, मोक्षमार्गमें आरूढ़ होनेकी इच्छावाला, जितेन्द्रिय तथा ज्ञानप्राप्तिके लिये प्रयत्नशील संन्यासीको 'पारमेष्ठिक' संन्यासी कहा जाता है और जो केवल आत्मामें ही रमण करनेवाला है, नित्य-तृप्त महामुनि है, सम्यक्-दर्शन-सम्पन्न है वह संन्यासी 'योगी' कहलाता है ॥ ८०-८१ ॥
यस्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः।<br>सम्यग् दर्शनसम्पन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते ॥ ८१ ॥<br>ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनोऽपरे।<br>कर्मसंन्यासिनः केचित् त्रिविधाः पारमेष्ठिकाः ॥ ८२ ॥पारमेष्ठिक (संन्यासी)-के तीन भेद होते हैं—(१) कोई ज्ञानसंन्यासी होते हैं, (२) कोई वेदसंन्यासी होते हैं और (३) कोई कर्मसंन्यासी होते हैं। (इसी प्रकार) योगी भी तीन प्रकारका समझना चाहिये—पहला भौतिक, दूसरा सांख्य और तीसरे प्रकारका योगी अत्याश्रमी कहा गया है, जो श्रेष्ठ योगमें ही नित्य स्थित रहता है। पहले भौतिक योगीमें प्रथम भावना, (दूसरे) सांख्ययोगीमें अक्षर-भावना और तीसरे अत्याश्रमी नामक योगीमें जो अन्तिम भावना रहती है, वह पारमेश्वरी भावना कहलाती है ॥ ८२–८४ ॥
योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः सांख्य एव च।<br>तृतीयोऽत्याश्रमी प्रोक्तो योगमुत्तममास्थितः ॥ ८३ ॥<br><br>प्रथमा भावना पूर्वे सांख्ये त्वक्षरभावना।<br>तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी ॥ ८४ ॥
तस्मादेतद् विजानीध्वमाश्रमाणां चतुष्टयम्।<br>सर्वेषु वेदशास्त्रेषु पञ्चमो नोपपद्यते ॥ ८५ ॥इसलिये (हे ऋषियो!) सभी वेदशास्त्रोंमें चार ही आश्रम निश्चित किये गये हैं, ऐसा जानना चाहिये। पाँचवाँ कोई आश्रम नहीं है ॥ ८५ ॥