संक्षिप्त कूर्मपुराण

संक्षिप्त कूर्मपुराण
Kurma Purana
महर्षि वेदव्यास द्वारा
DevanagariHindipublished506 पृष्ठ
पृष्ठ 364, कुल 506 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 364
३५४ * कूर्मपुराण *
| गङ्गायामक्षयं श्राद्धं प्रयागेऽमरकण्टके।<br>गायन्ति पितरो गाथां कीर्तयन्ति मनीषिणः ॥ २९ ॥<br><br>एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः।<br>तेषां तु समवेतानां यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ॥ ३० ॥<br><br>गयां प्राप्यानुषङ्गेण यदि श्राद्धं समाचरेत् ।<br>तारिताः पितरस्तेन स याति परमां गतिम् ॥ ३१ ॥ | गङ्गा, प्रयाग तथा अमरकण्टकमें किया गया श्राद्ध अक्षय फल प्रदान करता है। पितर इस गाथाका गान करते हैं और मनीषी ऐसा कीर्तन करते रहते हैं कि 'शीलवान् तथा गुणवान् बहुतसे पुत्रोंकी इच्छा करनी चाहिये, क्योंकि उनमेंसे कोई एक भी किसी प्रसंगवश गया चला जाय और गया पहुँचकर यदि श्राद्ध कर दे तो उसके द्वारा पितर तार दिये जाते हैं (अर्थात् पितरोंको उत्तमोत्तम गति प्राप्त होती है) और वह (श्राद्धकर्ता) परमगतिको प्राप्त करता है'॥ २९-३१॥ |
|---|---|
| वराहपर्वते चैव गङ्गायां वै विशेषतः ।<br>वाराणस्यां विशेषेण यत्र देवः स्वयं हरः ॥ ३२ ॥<br>गङ्गाद्वारे प्रभासे च बिल्वके नीलपर्वते ।<br>कुरुक्षेत्रे च कुब्जाम्रे भृगुतुङ्गे महालये ॥ ३३ ॥<br>केदारे फल्गुतीर्थे च नैमिषारण्य एव च।<br>सरस्वत्यां विशेषेण पुष्करेषु विशेषतः ॥ ३४ ॥<br>नर्मदायां कुशावर्ते श्रीशैले भद्रकर्णके ।<br>वेत्रवत्यां विपाशायां गोदावर्यां विशेषतः ॥ ३५ ॥<br>एवमादिषु चान्येषु तीर्थेषु पुलिनेषु च।<br>नदीनां चैव तीरेषु तुष्यन्ति पितरः सदा ॥ ३६ ॥ | वराह¹ पर्वत, विशेषरूपसे गङ्गा तथा जहाँ स्वयं भगवान् हर निवास करते हैं विशेषतया उस वाराणसी, गङ्गाद्वार (हरिद्वार), प्रभास, बिल्वकतीर्थ, नीलपर्वत, कुरुक्षेत्र, कुब्जाम्रतीर्थ, भृगुतुङ्ग, महालय, केदारपर्वत, फल्गुतीर्थ, नैमिषारण्य, विशेषरूपसे सरस्वती नदी तथा पुष्कर, नर्मदा, कुशावर्त, श्रीशैल, भद्रकर्णक, वेत्रवती, विपाशा तथा विशेषरूपसे गोदावरी नदी आदि स्थानों तथा अन्य तीर्थों, पुलिनों² और नदियोंके तटोंपर किये गये श्राद्धसे पितर सदा संतुष्ट होते हैं॥ ३२-३६॥ |
| व्रीहिभिश्च यवैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन वा।<br>श्यामाकैश्च यवैः शाकैर्नीवारैश्च प्रियङ्गुभिः ।<br>गोधूमैश्च तिलैर्मुद्गैर्मासं प्रीणयते पितॄन् ॥ ३७ ॥<br>आम्रान् पानेरतानिक्षून् मृद्वीकांश्च सदाडिमान्।<br>विदार्यांश्च भरण्डांश्च श्राद्धकाले प्रदापयेत् ॥ ३८ ॥<br>लाजान् मधुयुतान् दद्यात् सक्तून् शर्करया सह।<br>दद्याच्छ्राद्धे प्रयत्नेन शृङ्गाटककशेरुकान् ॥ ३९ ॥<br>द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन् मासान् हारिणेन तु।<br>औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनेह पञ्च तु ॥ ४० ॥<br>षण्मासांश्छागमांसेन पार्षतेनाथ सप्त वै।<br>अष्टावेणस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु ॥ ४१ ॥<br>दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः ।<br>शशकूर्मयोर्मांसेन मासानेकादशैव तु ॥ ४२ ॥<br>संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन तु।<br>वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ॥ ४३ ॥ | व्रीहि, जौ, उड़द, जल, मूल, फल, श्यामाक (सावाँ), यव, शाक, नीवार, प्रियङ्गु, गोधूम, तिल तथा मुद्गद्वारा किये गये श्राद्धसे पितर एक महीनेतक प्रसन्न रहते हैं। आम, पानेरत (पानेण, करमईंद अर्थात् करौंदा या करमर्द), ईख, द्राक्षा (अंगूर), दाडिम, विदारी (भूमिकुष्माण्ड) तथा भरण्ड— इन्हें श्राद्धके समय प्रदान करना चाहिये। मधुयुक्त लाजा, शर्कराके साथ सत्तू, सिंघाड़ा तथा कसेरू—इन्हें श्राद्धमें प्रयत्नपूर्वक देना चाहिये॥ ३७—४३॥ |
१-वराहपर्वतकी चर्चा वह्निपुराणमें तथा महाभारत (२।२१।२)-में है।
२-पुलिन—(नदीके किनारेका वह भाग जहाँसे जल हटा हो (—तोयोत्थितं तत् पुलिनम्)। (अमरकोश)