लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

अजन्त-पुंल्लिङ्ग-प्रकरणम् २७७ सूत्र में विशेष उल्लेख के कारण इन की उपधा को दीर्घ हो जायेगा—नप्ता, नप्तारौ, नप्तारः । नप्तारम्, नप्तारौ इत्यादि । नप्तृ, नेष्टृ आदि शब्द औणादिक तृन्नन्त वा तृजन्त हैं । उणादियों में तीन सूत्रों द्वारा प्रायः बीस शब्द तृन्नन्त या तृजन्त सिद्ध किये गये हैं । तथाहि— (क) तृन्तृचौ शंसिक्षदादिभ्यः संज्ञायां चानिटौ (उणा० २५०)। (१) शंस् + तृन् = शंस्तृ [यह ऋत्विग् या भाट की सञ्ज्ञा है] । (२) शास् + तृन्¹ = शास्तृ [यह ऋत्विग् या भगवान् बुद्ध की सञ्ज्ञा है] । (३) क्षद् + तृच्² = क्षत्तृ [सारथि, द्वारपाल, वैश्या में शूद्र से उत्पन्न] । (४) क्षुद् + तृच् = क्षोत्तृ [मुसल] । (५) प्रशास् + तृच् = प्रशास्तृ [ऋत्विग् वा राजा] । (६) उद् नी + तृच् = उन्नेतृ [ऋत्विग्] । (७) प्रति हृ + तृच् = प्रतिहर्तृ [ऋत्विग्] । (८) उद् गा + तृच् = उद्गातृ [यज्ञ में साम का गान करने वाला] । (ख) बहुलमन्यत्रापि (उणा० २५१)। (६) हन् + तृच् = हन्तृ [चोर वा डाकू] । (१०) मन् + तृच् = मन्तृ [विद्वान्] । (ग) नप्तृ-नेष्टृ-त्वष्टृ-होतृ-पोतृ-भ्रातृ-जामातृ-मातृ-पितृ-दुहितृ (उणा०२५२)। (११) नप्तृ [पौत्र, दौहित्र । तृन्नन्त वा तृजन्त निपातित है] । (१२) नेष्टृ [ऋत्विग्विशेष । ,, ,, ,, ,, ,, ] । (१३) त्वष्टृ [विश्वकर्मा । ,, ,, ,, ,, ,, ] । (१४) होतृ [ऋत्विग् । ,, ,, ,, ,, ,, ] । (१५) पोतृ [ऋत्विग्विशेष । ,, ,, ,, ,, ,, ] । (१६) भ्रातृ [भाई । ,, ,, ,, ,, ,, ] । (१७) जामातृ [दामाद । ,, ,, ,, ,, ,, ] । (१८) मातृ [माता । ,, ,, ,, ,, ,, ] । (१६) पितृ [पिता । ,, ,, ,, ,, ,, ] । (२०) दुहितृ [लड़की, पुत्री । ,, ,, ,, ,, ,, ] । इस प्रकरण में प्रतिप्रस्थातृ, प्रस्तोतृ, दस्तृ³, शस्तृ और अप्तृ⁴ इतने शब्द १. तत्त्वबोधिनीकारा ज्ञानेन्द्रस्वामिनोऽन्ये च उज्ज्वलदत्तप्रभृतयो वृत्तिकृतोऽत्र तृन्प्रत्ययमेवाहुः, परं भाष्यमर्मविन्नागेशस्त्वत्र तृचमेवाभिदधाति । दृश्यतामत्रत्यः शेखरः । २. क्षदिः सौत्रो धातुः । शकलीकरणे भक्षणे चेति दीक्षितः । ३. दस्ता क्षयकृत् इति प्रक्रियासर्वस्वे नारायणभट्टः । न क्वाप्यन्यत्रायं शब्दोऽवलोक्यते । ४. महाराज भोजदेव ने आपो ह्रस्वश्च इस प्रकार सूत्र बना कर 'अप्तृ' शब्द सिद्ध