भारतकोश
लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary

आचार्य वरदराज द्वारा

DevanagariHindipublished633 पृष्ठ

पृष्ठ 305, कुल 633 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 305

२६० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्

शब्द—अर्थशब्द—अर्थशब्द—अर्थ
जिह्वा = जीभदीर्घिका* = बावड़ीपिपासा = प्यास
जीविका = गुजारादुर्गा* = पार्वतीपिपीलिका = चींटी
जुगुप्सा = निन्दादूषिका* = नेत्रों का मलपीडा = दुःख
ज्या = धनुष की डोरीदेवता = इन्द्र आदिपूर्णिमा = पूर्णमासी
ज्योत्स्ना = चाँदनीदोला = पालकी, पींगप्रतिज्ञा = प्रण
झञ्झा = तूफानद्राक्षा* = अगूरप्रतिपदा = पड़वा तिथि
तनया = पुत्रीधरा* = पृथ्वीप्रतिभा = प्रत्युत्पन्न बुद्धि
तन्द्रा* = ऊँघनाधारणा = विचारप्रतिमा = मूर्ति
तपस्या = तपस्याधारा* = धारप्रतिष्ठा = इज्जत
तमिस्रा* = अन्धेरी रातनवोढा = नवविवाहिताप्रभा* = दीप्ति
तारा* = तारानासा = नासिकाप्रसन्नता = खुशी
तितिक्षा* = सहनशीलतानित्यता = सदा होनाप्रसूता = प्रसूत हुई
तुला = तराजूनिद्रा* = नींदप्रहेलिका = पहेली
तृषा* = प्यासनिन्दा = शिकायतबाधा = रुकावट
तृष्णा = लालचनिशा = रात्रिबुभुक्षा* = भूख
त्रपा* = लज्जानिष्ठा = स्थितिभाषा* = बोली
त्रिपथगा = गङ्गानौका = किश्तीभ्रातृजाया = भ्रातृपत्नी
त्रियामा* = रात्रिपताका = झण्डीमज्जा = अस्थिसार
त्रेता = त्रेतायुगपतिव्रता = पतिव्रतामञ्जूषा* = पेटी
त्वरा* = शीघ्रतापद्मा = लक्ष्मीमथुरा* = प्रसिद्ध नगरी
दया = रहमपरम्परा* = सिलसिलामदिरा* = शराब
दशा = हालतपरिचर्या* = सेवामन्दुरा* = अश्वशाला
दंष्ट्रा* = दाढ़परीक्षा* = जाँचमरीचिका = मृगतृष्णा
दारा* = स्त्री¹पाठशाला = विद्यालयमाया = प्रकृति, छल
१ संस्कृतसाहित्य में स्त्रीवाची 'दार' शब्द ही बहुधा प्रयुक्त होता है । तब यह अदन्त
पुंल्लिङ्ग तथा नित्यबहुवचनान्त हुआ करता है । यथा—
आपदर्थे धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद् दारैरपि धनैरपि ॥ (महाभारत १.१५६ २७)
दशरथदारानधिष्ठाय भगवान् वसिष्ठः प्राप्त । (उत्तररामचरित, अङ्क ४)
एते वयममी दाराः । (कुमार० ६ ६३)
परन्तु यह क्वचित् आबन्त भी मिलता है । तब यह बहुवचनान्त नहीं होता ।
यथा—
क्रोडा हारा तथा दारा त्रय एते यथाक्रमम् ।
क्रोडे हारे च दारेषु शब्दाः प्रोक्ता मनीषिभिः ॥