लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
पृष्ठ 552, कुल 633 में से
संदर्भ में पढ़ेंअव्यय-प्रकरणम् ५३७
(उत्तररामचरित ४) । ४. इव = सदृश —जातां मन्ये तुहिनमथितां पद्मिनीं वाऽन्य- रूपाम् (मेघ० २.२०), मैं मानता हूं कि वह मेरी प्रिया हिममर्दित कमलिनी की तरह विकृतरूप को प्राप्त हो गई है। हृष्टो गर्जति चातिदर्पितवलो दुर्याधनो वा शिखी (मृच्छ० ५.६), प्रसन्न एवम् अतिगर्वित वल वाले दुर्योधन के समान मोर गरज रहा है। ५. वाक्यालंकार—परिवर्त्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते (पञ्च० १.२८) । [३] ह ॥ १. कहते हैं, सुनते हैं—इस प्रकार पिछली अतीत घटना को बताने में—तस्य ह शतं जाया बभूवुः (ऐतरेयब्रा०), कहते हैं कि उस की सौ स्त्रियां थीं। द्वया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च (बृहदारण्यकोप० १.३.१), सुनते हैं कि देव और असुर दोनों प्रजापति की सन्तानें हैं। उपस्तिर्ह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्राणक उवास (छान्दो- ग्योप० १.१०.१), कहते हैं कि चक्र का गोत्रापत्य उपस्ति महावतों के ग्राम में दुर्गत ववस्था में रहता था। पादपूर्ति में—इति ह स्माहुराचार्याः (गणरत्न०) । नोट—इस का प्रयोग बहुधा वैदिक ब्राह्मणसाहित्य में देखा जाता है । [४] अह ॥ १. आचारातिक्रमण—स्वयमह ओदनं भुङ्क्त आचार्यं सक्तून् पाययति । स्व- यमह रथेन याति, उपाध्यायं पदाति गमयति (काशिका ८.२.१०४) । २. पूजा— वह माणवको भुङ्क्ते (गणरत्न०)। ३. विनियोग—त्वमह ग्रामं गच्छ। अयमहारण्यं गच्छतु (गणरत्न०) । [५] एव* ॥ १. अवधारण (ही)—सत्यमेव जयते नानृतम् (मुण्डकोप० ३.१.६) । कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः (गीता० ३.२०) । भवितव्यं भवत्येव नारिकेल- फलाम्बुवत् (सुभाषित०) । अयोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव (पञ्च० ५.२६) । २. ज्यों ही, as soon as—उपस्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्तित एव यत् (रघु० १.८७) । ३. की तरह—श्रोस्तवैव मेऽस्तु (गणरत्न०), तेरे समान मेरा धन हो । नोट—ध्यान रहे कि 'च' से लेकर 'एव' तक का प्रयोग पाद या वाक्य के आदि में नहीं होता। पादादौ न च वक्तव्याश्चादयः प्रायशो बुधैः (वाग्भटालङ्कार)। इसी तरह 'खलु' 'तु' आदि के विषय में भी जानना चाहिये । [६] एवम्* ॥ १. इस प्रकार, इस तरह, ऐसे—एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविनमानसः (गीता० १.४७) । तस्मादेवं विदित्वैनं नानु- शोचितुमर्हसि (गीता० २.२५) । यावदर्थपदां वाचमेवमादाय माधवः । विरराम मही- यांसः प्रकृत्या मितभाषिणः (माघ० २.१३) । [७] नूनम्* ॥ १. निश्चय से, सचमुच—नूनं हिते कविवरा विपरीतयोधा ये नित्यमाहुरबला इति कामिनीस्ताः । याभिर्विलोलतरतारकदृष्टिपातः शक्रादयोऽपि विजितास्त्वबलाः