लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

५३८ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् कय ता (शृङ्गार० १०) । क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैः शिरसां सतीव (कुमार० १.१२) । नूनं न दृष्टः कविनापि तेन दारिद्र्यदोषो गुणराशिनाशी¹ (सुभा- षितसुधा०) । तन्नूनं सा वानरी भविष्यति यतस्तस्यां अनुरागतः सकलमपि दिनं तत्र गमयसि (पञ्च० ४) । २ तर्क करना, अनुमान करना, ख्याल दौड़ाना—पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि । तत्रायमद्यापतितो विपाको दुःखेन दुःखं यदहं विशामि (रामायण० ३.६३.४)। वेद में इस अव्यय के 'अब, अभी, आज' आदि अन्य अर्थ भी होते हैं । [८] शश्वत्* ॥ १ नित्य, हमेशा, सदा, निरन्तर—जीवन्पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि (रघु० २.४८) । क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति (गीता० ९.३१) । शश्वद्भवः शाश्वतः वैरम्, तत्र भव (१०८६) इत्यण् । अनित्योऽव्ययानां टिलोपः, बहिरुपष्टिलोपोवचनाज्ज्ञापकात् । २ पुनः पुनः, बार बार—उपदा विविशुः शश्वन्नोत्सेकाः कोसलेश्वरम् (रघु० ४.७०), कोसलेश्वर रघु को बार बार उपहार प्राप्त हुए परन्तु उन में गर्व उत्पन्न नहीं हुआ । ३ साथ-साथ, एक साथ—शश्वद् भुञ्जते (गणरत्न०) । शश्वत्ते मुनयस्तत्र तमसोन्वन्त योगिनम् (व्या० च०) ।² [६] युगपत्* ॥ १. एक साथ—युगपत्पतमानांश्च युगपच्च हतैर्भृशम् युगपत्पतितांश्चैव विशीर्णा वसुधाऽभवत् (रामायण० ३.२५.४१) । इस अव्यय का उल्लेख पीछे स्वरादियों में न० (११) पर हो चुका है । [१०] भूयस्* ॥ १ पुनः, फिर—गायन्ति देवा किल गीतकानि धन्या नरा भारतभूमिभागे । स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् (विष्णुपुराण २.३.२४) । भूयो- भूय = पुनः पुनः, बार बार—भूयोभूयो दर्शनेन यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निरिति व्याप्ति १ अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः ॥ (कुमार० १.३) कालिदास की इस सुन्दर उक्ति पर किसी कवि की सुन्दर चुटकी यथा— एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोरिति यो बभाषे । नूनं न दृष्टः कविनापि तेन दारिद्र्यदोषो गुणराशिनाशी ॥ (सुभाषितसुधा०) २. 'ह' और 'शश्वत्' के योग में भूतानद्यतन परोक्ष काल में लिट् और लङ् दोनों का प्रयोग हो सकता है—हशश्वतोर्लङ् च (३.२.११६) । यथा—इति ह अक- रोत्, इति ह चकार । शश्वदकरोत्, शश्वच्चकार । यथा च भट्टिकाव्ये (६.१४३)— दैवं न विदधे नूनं युगपत्सुखमावयोः । शश्वद् बभूव तद्दुःखं यतो नाविति हाकरोत् ॥