लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

५७० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्

(सद्यस् आदि निपातन) — [सद्यःपरुत्परार्यैषमःपरेद्यव्यद्यपूर्वेद्युरन्येद्युरन्यतरेद्यु- रितरेद्युरपरेद्युरधरेद्युरुभयेद्युरुत्तरेद्यु (५।३।२२), द्युश्चोभयाद्वक्तव्य (वा०)] । सद्यः (स्) = समानेऽहनि, उसी दिन, उसी समय, फौरन, तत्काल । सद्यो बलहरा नारी सद्यो बलकरं पयः (चाणक्य०) । नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिव (मनु० ४।७२) । परुत् = पिछले वर्ष, गत वर्ष म । परुज्जातस्तुनस्तव । परारि = गत वर्ष से पूर्व वर्ष म । परारि वृष्टिः समभूदपूर्वा । ऐषम (स्) = इस वर्ष म । महार्घता वृद्धिमुपागतैषमः, इस वर्ष महगाई बढ गई है । परेद्यवि = परले दिन, परसों । स तु गन्ता परेद्यवि, वह तो परसो जायेगा । अद्य = इसी दिन, आज । श्वः कार्यमद्य कुर्वीत (महाभारत० १२।३२१।७३) । पूर्वेद्यु (स्) = पूर्व दिन, गत दिन, पिछले दिन । प्रात कृताथानि यथा विरेजु- स्तया न पूर्वेद्युरलङ्कृतानि (भट्टि० ११।२१)। अन्येद्यु (स्) = अन्य दिन । अन्येद्युरात्मानुचरस्य भावं जिज्ञासमाना मुनिहोम- धेनु (रघु० २।२६) । इतरेद्यु (स्) = अन्य दिन । अपरेद्यु (स्) — अन्य दिन । ततोऽपरेद्युस्तं वेशमा- जगाम स धोर्यवान् (रामायण० १।११।२४) । अधरेद्यु (स्) = परले दिन, परसो । उभयेद्यु (स्) = दोनों दिनो मे । उत्तरेद्यु (स्) = अगले दिन । उभयद्यु (स्) = दोनो दिनो मे । (थाल्) — [प्रकारवचने थाल् (५।३।२३)] । यथा = जैसे । तथा = वैसे । यथा खनन् खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति (मनु० २।२१८) । यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् । तथैवाश्रमिनः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् (मनु० ६।६०) । सर्वथा = सब प्रकार से, सब तरह से । सर्वथा व्यवहर्तव्यं कुतो ह्यवचनीयता । यथा स्त्रीणां तथा वाचां साधुत्वे दुर्जनो जनः (उत्तरराम० ५) । अन्यथा = अन्य प्रकार से, विपरीत । यदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा । इति चिन्ताविषघ्नोऽयमगदः किं न पीयते (हितोप० प्रस्तावना ३०) । उभयथा = दोनो प्रकार से, दोनों अवस्थाओं में । उभयथाऽपि घटते (विभ्रमो० ३) । छन्दस्युभयथा (३।४।११७) । (थम्) — [इदमस्थम् (५।३।२४), किमश्च (५।३।२५) ] । इत्थम् = इस तरह, इस प्रकार । इत्थममुं विलपन्तममुञ्चद् दीनदयालुत्या- ऽवनिपाल (नैषध० १।१४३) । कथम् = कैसे, किस तरह, किस प्रकार । कथं मारात्मके त्वयि विश्वास ? (हितोप० १) । कथं नु दाक्ष्योपहुनयो महर्षेर्विधानाच्छाप्यपयस्विनीनाम् (रघु० २।५४) । कथमपि = किसी तरह, बड़ी कठिनता से । तस्य स्थिरां कथमपि पुरः