लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

अव्यय-प्रकरणम् ५७१

कौतुकाधानहेतोः (मेघ० १.३) । कथमपि भुवनेऽस्मिन् तादृशाः सम्भवन्ति (मालती० २.६)। कथं कथमपि=बड़ी कठिनता से। कथं कथमप्युत्थाय चलितः (पञ्च० १) । कथञ्चित्, कथञ्चन = किसी तरह, बड़ी मुश्किल से। कथञ्चिदीशा मनसां बभूवुः (कुमार० ३.३४) । न लोकवृत्तं वर्त्तेत वृत्तिहेतोः कथञ्चन (मनु० ४.११) । (था)—[था हेतौ च च्छन्दसि (५.३.२६)] । कथा=किस कारण से। वेद में ही प्रयोग होता है। कथा विधात्यप्रचेताः (ऋ० १.१२०.१), अज्ञानी कैसे कार्य कर सकता है ? (अस्तातिँ)—दिक्शब्देभ्यः सप्तमी-पञ्चमी-प्रथमाभ्यो दिग्देशकालेष्वस्तातिः (५.३.२७) । पुरस्तात्=सामने, पूर्व में, पूर्व से, पूर्व (दिशा, देश या काल), गुरोरपीदं धनमाहिताग्नेर्नश्यत् पुरस्तादनुपेक्षणीयम् (रघु० २.४४) । रत्नच्छायाव्यतिकर इव प्रेक्ष्यमेतत् पुरस्तात् (मेघ० १.१५)। पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते नोत्त- रान् (परिभाषा)। इसी प्रकार— परस्तात्=आगे, परे, दूसरी ओर । वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् (श्वेता० ३.४) । परस्ताज्ज्ञायत एव (शाकुन्तल० १) । अधस्तात्=नीचे, नीचे की ओर । धर्मेण गमनमूर्ध्वं गमनमधस्ताद् भवत्य- धर्मेण (सांख्यका० ४४) । तस्याधस्ताद् वयमपि रतास्तेषु पर्णोटजेषु (उत्तरराम० २.२५) । (अतसुँच्)—[दक्षिणोत्तराभ्यामतसुँच् (५.३.२८), विभाषा परावराभ्याम् (५.३.२६) ] । दक्षिणतः (स्)=दक्षिण में, दक्षिण से, दक्षिण (दिशा और देश केवल दो के लिये)। उत्तराहि वसन् रामः समुद्राद् रक्षसां पुरीम्। अवैल्लवणतोयस्य स्थितां दक्षिणतः कथम् (भट्टि० ८.१०७)। इसी प्रकार—उत्तरतः=उत्तर में, उत्तर से, उत्तर । परतः =परे, पर से, पर । अवरतः=पीछे से । ये दिशा, देश और काल तीनों के लिये प्रयुक्त होते हैं। (अस्तातेर्लुक्)—[अञ्चेर्लुक् (५.३.३०) ] । प्राक्=पहले, आगे, पूर्व में, पूर्व से, पूर्व (दिशा, देश या काल)। प्राक् पादयोः पतति खादति पृष्ठमांसम् (हितोप० १.८१) । प्राङ् नाभिवर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते (मनु० २.२६) । प्रमाणभूत आचार्यो दर्भपवित्रपाणिः प्राङ्मुख उपविश्य महता यत्नेन सूत्राणि प्रणयति स्म, तत्राशक्यं वर्णेनाप्यनर्थेन भवितुं किम्पुनरियता सूत्रेण (महाभाष्य १.१.१) । प्राग्गामि पुण्यं नृणाम् (हेमचन्द्र), मनुष्यों का पुण्य आगे चलता है । इसी प्रकार प्रत्यक् = विपरीत दिशा । आदि शब्द जानने चाहियें । (रिल्, रिष्टात्)—[उपर्युपरिष्टात् (५.३.३१)] । उपरि= ऊपर (दिशा, देश, काल) । अवाङ्मुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात