लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

५७२ भैमोव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् विद्याधरहस्तमुक्ता (रघु० २ ६०) । उपर्युपरि = ऊपर ऊपर । उपर्युपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति (हितोप० २२)। उपरिष्टात् = ऊपर (दिशा, देश, काल) । सजातव्यर्थपक्षाः परहितकरणे नोपरिष्टान्न चाध (वैराग्य० ११०) । इत्युपरिष्टाद् व्याख्यातम् । (आति) — [ पश्चात् (५ ३ ३२) ] । पश्चात् = पीछे, अस्तात्यर्थे । लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् (नीति० ४६)। गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्तुतं चेतः (शाकुन्तल० १ ३३) । पश्चात्पुच्छं वहति विपुलं तच्च धूनोत्यजस्रम् (उत्तरराम० ४ २६) । पश्चात्तापः । (अ, आ,) — [ पश्च पश्चा च च्छन्दसि (५ ३ ३३) ] । पश्च = पीछे। पश्चा = पीछे। वेद मे ही प्रयुक्त होते हैं । (आति) — [ उत्तराधरादक्षिणादातिः (५ ३ ३४) ] । उत्तरात्, अधरात्, दक्षिणात् । अस्ताति वाला अर्थ । उत्तराद् वसति (उत्तर- स्यां दिशि वसतीत्यर्थ ) । उत्तरादागत । उत्तराद् रमणीयम् (काशिका)। इसी प्रकार —अधराद्वसति, दक्षिणाद्वसति आदि । (एनप्) — [ एनब्व्यतरस्यामदूरेऽपञ्चम्याः (५ ३.३५) ] । उत्तरेण, अधरेण, दक्षिणेन । सब जगह 'अस्ताति' वाला अर्थ, केवल पञ्चमी का ग्रहण नही। इस के योग में एनपा द्वितीया (२.३.३१) द्वारा द्वितीया विभक्ति का विधान है—तत्रागारं धनपतिगृहान् उत्तरेणास्मदीयम् (मेघ० २ १२), हमारा घर कुवेर के भवन के निकट उत्तर मे है। दण्डकां दक्षिणेनाहं सरितोऽद्रीन् वनानि च (भट्टि० ८.१०८) । उत्तरेण स्रवन्तीम् (मालती० ६.२४) । दक्षिणेन वृक्षवाटिकां आलाप इव श्रूयते (शाकुन्तल० १) । (आच्) — [ दक्षिणादाच् (५.३ ३६) ] । दक्षिणा = दक्षिण मे, आदि । अस्तात्यर्थे । दक्षिणा ग्रामात् (सि० कौ०), ग्राम के दक्षिण मे । आचप्रत्ययान्त के योग मे अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते (२ ३ २६) सूत्र मे पञ्चमी विभक्ति हो जाती है । (आहि) — [ आहि च दूरे (५ ३ ३७), उत्तराच्च (५ ३ ३८) ] । दक्षिणाहि = दक्षिण मे । उत्तराहि = उत्तर मे । अस्तात्यर्थे । दक्षिणाहि ग्रामात्, उत्तराहि ग्रामात् (सि० कौ०), ग्राम से दूर दक्षिण में, ग्राम से दूर उत्तर मे । इस के योग मे भी पूर्ववत् पञ्चमी विभक्ति होती है । उत्तराहि वसन् रामः समुद्रात् (भट्टि० ८ १०७), समुद्र से दूर उत्तर में रहते हुए राम ने । (असिँ) — [ पूर्वाधरावराणामसिं पुरधवश्चैषाम् (५ ३ ३६) ] । पुरः (स्) = आगे, सामने, पूर्व मे, पूर्व से, पूर्व (अस्तात्यर्थे) । अमुं पुरः पश्यसि देवदारुम् (रघु० २ ३६) । तव प्रसादस्य पुरस्तु सम्पदः (शाकुन्तल० ७ ३०), तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः (मेघ० १.३) ।