महाभारत (खंड ६) - अनुशासन, आश्वमेधिक, आश्रमवासिक, मौसल, महाप्रस्थानिक, स्वर्गारोहण व हरिवंश पर्व
Mahabharata (Vol 6) - Anushasana to Harivamsa Parva
महर्षि कृष्णद्वैपायन वेदव्यास द्वारा
पृष्ठ 249, कुल 2566 में से
संदर्भ में पढ़ेंविष्णुप्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः । हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः ॥ ५६ ॥ २१५ विष्णुप्रसादितः—भगवान् विष्णुने जिन्हें आराधना करके प्रसन्न किया था वे शिव, २१६ यज्ञः—विष्णुस्वरूप (यज्ञो वै विष्णुः), २१७ समुद्रः—महासागररूप, २१८ वडवामुखः—समुद्रमें स्थित बड़वानलरूप, २१९ हुताशनसहायः—अग्निके सखा वायुरूप, २२० प्रशान्तात्मा—शान्तचित्त, २२१ हुताशनः—अग्नि ।। ५६ ।।
उग्रतेजा महातेजा जन्यो विजयकालवित् । ज्योतिषामयनं सिद्धिः सर्वविग्रह एव च ॥ ५७ ॥ २२२ उग्रतेजाः—भयंकर तेजवाले, २२३ महातेजाः—महान् तेजसे सम्पन्न, २२४ जन्यः—संसारके जन्मदाता, २२५ विजयकालवित्—विजयके समयका ज्ञान रखनेवाले, २२६ ज्योतिषामयनम्—ज्योतिषोंका स्थान, २२७ सिद्धिः—सिद्धिस্বরূপ, २२८ सर्वविग्रहः—सर्वस्वरूप ।। ५७ ।।
शिखी मुण्डी जटी ज्वाली मूर्तिजो मूर्द्धगो बली । वेणवी पणवी ताली खली कालकटंकटः ॥ ५८ ॥ २२९ शिखी—शिखाधारी गृहस्थस्वरूप, २३० मुण्डी—शिखारहित संन्यासी, २३१ जटी—जटाधारी वानप्रस्थ, २३२ ज्वाली—अग्निकी प्रज्वलित ज्वालामें समिधाकी आहुति देनेवाले ब्रह्मचारी, २३३ मूर्तिजः—शरीर रूपसे प्रकट होनेवाले, २३४ मूर्द्धगः—मूर्द्धा—सहस्रार चक्रमें ध्येय रूपसे विद्यमान, २३५ बली—बलिष्ठ, २३६ वेणवी—वंशी बजानेवाले श्रीकृष्ण, २३७ पणवी—पणव नामक वाद्य बजानेवाले, २३८ ताली—ताल देनेवाले, २३९ खली—खलिहानके स्वामी, २४० काल-कटंकटः—यमराजके मायाको आवृत्त करनेवाले ।। ५८ ।।
नक्षत्रविग्रहमतिर्गुणबुद्धिर्लयोऽगमः । प्रजापतिर्विश्वबाहुर्विभागः सर्वगोऽमुखः ॥ ५९ ॥ २४१ नक्षत्रविग्रहमतिः—नक्षत्र—ग्रह-तारा आदिकी गतिको जाननेवाले, २४२ गुणबुद्धिः—गुणोंमें बुद्धि लगानेवाले, २४३ लयः—प्रलयके स्थान, २४४ अगमः—जाननेमें न आनेवाला, २४५ प्रजापतिः—प्रजाके स्वामी, २४६ विश्वबाहुः—सब ओर भुजावाले, २४७ विभागः—विभागस्वरूप, २४८ सर्वगः—सर्वव्यापी, २४९ अमुखः—बिना मुखवाला ।। ५९ ।।
विमोचनः सुसरणो हिरण्यकवचोद्भवः । मेढ्रजो बलचारी च महीचारी सुतस्तथा ॥ ६० ॥ २५० विमोचनः—संसार-बन्धनसे छुड़ानेवाले, २५१ सुसरणः—श्रेष्ठ आश्रय, २५२ हिरण्य-कवचोद्भवः—हिरण्यगर्भकी उत्पत्तिका स्थान, २५३ मेढ्रजः—, २५४ बलचारी