महाभारत (खंड ६) - अनुशासन, आश्वमेधिक, आश्रमवासिक, मौसल, महाप्रस्थानिक, स्वर्गारोहण व हरिवंश पर्व
Mahabharata (Vol 6) - Anushasana to Harivamsa Parva
महर्षि कृष्णद्वैपायन वेदव्यास द्वारा
पृष्ठ 259, कुल 2566 में से
संदर्भ में पढ़ेंअजैकपाच्च कापाली त्रिशंकुरजितः शिवः ॥ १०३ ॥ ६०६ अहिर्बुध्न्यः—शेषनागस्वरूप, ६०७ अनिलाभः—वायुके समान वेगवान्, ६०८ चेकितानः—अतिशय ज्ञानसम्पन्न, ६०९ हविः—हविष्यरूप, ६१० अजैकपाद्—ग्यारह रुद्रोंमेंसे एक, ६११ कापाली—दो कपालोंसे निर्मित कपालरूप अखिल ब्रह्माण्डके अधीश्वर, ६१२ त्रिशंकुः—त्रिशंकुरूप, ६१३ अजितः—किसीके द्वारा पराजित न होनेवाले, ६१४ शिवः—कल्याणस्वरूप ॥ १०३ ॥ धन्वन्तरिर्धूमकेतुः स्कन्दो वैश्रवणस्तथा । धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः ॥ १०४ ॥ ६१५ धन्वन्तरिः—महावैद्य धन्वन्तरिरूप, ६१६ धूमकेतुः—अग्निस্বরূপ, ६१७ स्कन्दः—स्वामी कार्तिकेयस्वरूप, ६१८ वैश्रवणः—कुबेरस्वरूप, ६१९ धाता—सबको धारण करनेवाले, ६२० शक्रः—इन्द्रस्वरूप, ६२१ विष्णुः—सर्वव्यापी नारायणदेव, ६२२ मित्रः—बारह आदित्योंमेंसे एक, ६२३ त्वष्टा—प्रजापति विश्वकर्मा, ६२४ ध्रुवः—नित्यस्वरूप, ६२५ धरः—आठ वसुओंमेंसे एक वसु धरस्वरूप ॥ प्रभावः सर्वगो वायुरर्यमा सविता रविः । उषङ्गुश्च विधाता च मान्धाता भूतभावनः ॥ १०५ ॥ ६२६ प्रभावः—उत्कृष्टभावसे सम्पन्न, ६२७ सर्वगो वायुः—सर्वव्यापी वायु—सूत्रात्मा, ६२८ अर्यमा—बारह आदित्योंमें एक आदित्य अर्यमारूप, ६२९ सविता—सम्पूर्ण जगत्की उत्पत्ति करनेवाले, ६३० रविः—सूर्य, ६३१ उषङ्गुः—सर्वदाहक किरणोंवाले सूर्यरूप, ६३२ विधाता—प्रजाका विशेषरूपसे धारण-पोषण करनेवाले, ६३३ मान्धाता—जीवको तृप्ति प्रदान करनेवाले, ६३४ भूतभावनः—समस्त प्राणियोंके उत्पादक ॥ १०५ ॥ विभुर्वर्णविभावी च सर्वकामगुणावहः । पद्मनाभो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रोऽनिलोऽनलः ॥ १०६ ॥ ६३५ विभुः—विविधरूपसे विद्यमान, ६३६ वर्णविभावी—श्वेत-पीत आदि वर्णोंको विविधरूपसे व्यक्त करनेवाले, ६३७ सर्वकाम-गुणावहः—समस्त भोगों और गुणोंकी प्राप्ति करानेवाले ६३८ पद्मनाभः—अपनी नाभिसे कमलको प्रकट करनेवाले विष्णुरूप, ६३९ महागर्भः—विशाल ब्रह्माण्डको उदरमें धारण करनेवाले, ६४० चन्द्रवक्त्रः—चन्द्रमा-जैसे मनोहर मुखवाले, ६४१ अनिलः—वायुदेव, ६४२ अनलः—अग्निदेव ॥ १०६ ॥ बलवांश्रोपशान्तश्च पुराणः पुण्यचञ्चुरी । कुरुकर्ता कुरुवासी कुरुभूतो गुणौषधः ॥ १०७ ॥ ६४३ बलवान्—शक्तिशाली, ६४४ उपशान्तः—शान्तस्वरूप, ६४५ पुराणः—पुराणपुरुष, ६४६ पुण्यचञ्चुः—पुण्यके द्वारा जाननेमें आनेवाले, ६४७ ई—दयास্বরূপ, ६४८ कुरुकर्ता—कुरुक्षेत्रके निर्माता, ६४९ कुरुवासी—कुरुक्षेत्रनिवासी, ६५० कुरुभूतः