मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

पञ्चमोऽङ्कः । १२३ (परिक्रम्य । पुनः 'अशस्त्रपूतम्-'इत्यादि पठित्वा ।) कथं नामातिभीषण- विभीषिकाविकारैर्झटित्यपक्रान्तं पिशाचैः अहो निःसत्त्वाः सर्वे । (सनिर्वेदम् ।) विचितश्च सर्वः श्मशानवाटः । तथा खल्वियं पुरत एव, गुञ्जत्कुञ्जकुटीरकौशिकघटाघूत्कारसंवेष्टित- क्रन्दत्फेरवरुचण्डधात्कृतिभृतप्राग्भारभीमैस्तटैः । षिकाप्रतीतेः संभोगशृङ्गाररसः प्रतीयमानः प्रधानस्य वार्यभूतस्य बीभत्सरसस्या- ङ्गमिति रसवदलंकारश्च । अङ्गाङ्गिभावापत्तेश्च शृङ्गारबीभत्सयोर्विरोधपरिहारः । 'अयं स रशनोत्कर्षा' इत्येवमादौ करुणाङ्गत्वात्करुणशृङ्गारयोरिव । यदाह ध्वनि- कृत—'विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम् । बाध्यानामङ्गभावं वा प्राप्ताना- मुक्तिरच्छला ॥' इति । अत्र 'प्रेमार्द्राः' इत्यारभ्य'लीनेव' इत्यन्तं परिपोषितस्य शृ- ङ्गारस्य'आन्त्रैः' इत्यनेन बीभत्सेन सह विरोध इति नाशङ्कनीयम् । मध्ये 'इतस्ततः परिवर्तमान-'इत्यादिनाश्चर्यस्य, 'कर्णाभ्यर्ण—' इत्यादिना चाद्भुतरसस्य नैरन्तर्यकृत- विरोधपरिहारायैव निवेशनात् । 'रसान्तरान्तरितयोरेकवाक्यस्थयोरपि । निवर्तते हि रसयोः समावेशे विरोधिता ॥' इति एकवाक्यस्थयोरपि रसान्तरव्यवधाने विरोधो निवर्तते किल । किमुत भिन्नवाक्यस्थयोरित्यपिशब्दार्थः । न चात्रैकाश्र- यलकृतो विरोधः शङ्कनीयः । शृङ्गारिणो माधवस्य बीभत्सरसालम्बनत्वानुपपत्तेर्न विरोधशङ्कापीति प्रागेव निरूपितम् । न च यावत्प्रधानरसपरिपोषः कृतस्तावत्तत्र परिपोषस्तेनापि विरोधाभावः । यदाह—'अविरोधी विरोधी वा रसोऽङ्गिनि रसान्तरे । परिपोषं न नेतव्यस्तथा स्यादविरोधिता ॥' इति । परिपोषाभावे कथं रसत्वमिति वाच्यम् । यतो यावानङ्गिनो रसस्य परिपोषः कृतस्तावत्तत्र न कर्तव्य इत्यस्या ध्वनिकारिकायास्तात्पर्यमित्यलं प्रपञ्चेन ॥ १८ ॥ 'पुनरशस्त्र-' इत्यादिपाठः पश्चादागतानामपि प्रज्ञापनार्थम् । अतिभीषणा विभीषिकाः परस्य भयमुत्पादयितुं ये विकारा विकृतवेषभाषादयो येषां तैः पिशाचैर्झटित्यपक्रान्तं सत्वरं पलायितम् । निःसत्त्वा निर्वीर्याः । सनिर्वेदमिति । पिशाचैः सर्वैरपि भीतभीतै- रपसृतं न तु धाष्टर्यमबलम्ब्य मदन्तिकमागत्य मांसं विक्रीतम्, अक्रीते चास्मिन्न मे कार्यसिद्धिरिति निर्वेदहेतुः । सर्वोऽपि श्मशानवाटः श्मशानप्रदेशो विचितो- ऽन्विष्टः । नेतः परं पितृवनभागभूमिरस्ति यत्र क्रेतारो लभ्यन्ते । तदनुचितेऽपि साहसे प्रवृत्तस्य मे न कार्यसिद्धिरित्यहो दैवस्य मयि प्रातिकूल्यमिति भावः । ततः परं श्मशानप्रदेशस्याभावमेवाह—इह खलु पुरत एव पारेश्मशानं सरिद्वर्तत इत्य- नेनान्वयः । गुञ्जदिति । पारेश्मशानं श्मशानस्य पारे पर्यन्ते । 'पारे मध्ये षष्ठ्या वा' इत्यव्ययीभावः । सीमभूता सरित्पर्यन्त एव वर्तते । अतो नेतः परं श्मशानभूमिरस्तीति भावः । कीदृशी सरित् । गुञ्जतां कूजतां कुञ्जकुटीरेषु लता- दिपिहितोदरप्रदेशेषु स्थितानां कौशिकानामुलूकानां या घटास्तासां घूत्कारैः संवे- ष्टितः संवर्धितो यः क्रन्दतां फेरवाणां जम्बुकानां चण्डो भीषणो धात्कृतिरनुक- मा० १२