मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

६४ जगद्धरकृता [ अङ्कः ५

पृ० प० १२१ १ ललदजगर० । ३ हन्त, बीभत्समेवाग्रे० । निर्भिद्यो- कृत्य कृ० । ०पृथूच्छ्रोफभू० । ५ ०ष्ठ पिण्डाद्य० । ६ आर्तः पर्यस्तनेत्रः० । ९ ०कथनपरिणमन्मेद० । १२२ ३ ०पिशाचाङ्गनानाम् । तथा हि । अग्रे० । ७ स्नेह- सुराः कपा० ।

तादृशमिदम् । यद्वा अशस्त्रपूतं शस्त्रेणाच्छिन्नम् । धातूनामनेकार्थत्वात् । शस्त्रहतमां- सस्य रणे सुलभतया तेषामस्पृहात् इदमतादृशमित्यभावः। अव्याजं निष्कपटम्। यद्वा ‘इष्टसिद्धिं पणीकृत्य साहसाद्यदुपार्जितम् । अशस्त्रपूतं निर्व्याजमेतन्मांसं विदुर्बुधाः॥’ इति परिभाषितमेव । ‘क्रियश्चतुष्पदे श्रेष्ठाः पुरुषा द्विपदे तथा’ इति वचनात्प्रश- स्त्यार्थमाह—पुरुषस्याङ्गादानीयोपकल्पितम् । विक्रीयत इष्टसिद्धिमूल्येनेत्यर्थात् । विक्रयस्य मूल्यसापेक्षत्वात् । यद्वा विक्रीयते दीयते । धातोरनेकार्थत्वात् ॥ १२ ॥ ‘उच्चैर्घृष्टं तु घोषणा’ इत्यमरः । वेतालः श्मशानदेवताकिङ्करः । ‘तुमुलं रणसं- कुले’ इत्यमरः । तेषामन्योन्यस्पर्धया रणे संकुलत्वम् । अविभाविताक्षरत्वेनाव्य- क्तत्वम् । प्रचलित उच्चावचः । संकटो व्याप्तः । कर्णेत्यादि । उल्का ज्वाला मुखे येषां ते उल्कामुखाः शृगालभेदाः तेषां मुखैर्नभ आकीर्यते व्याप्यते । यद्वा उल्कामुखा एतन्नामप्रसिद्धा एव रणवासिनो जन्तुभेदाः । कीदृशैः । कर्णसमीप- विदीर्णसृक्काभ्यां विकटं करालं यद्यादानमास्यविकासस्तेन दीप्तोऽग्निर्यैषु । ऊ- र्ध्वाधःस्थितदंष्ट्राणां कोटिभिरग्रैर्विशङ्कटैः संकुलैर्विकरालैर्वा सर्वतो धावद्भिः । विद्युत्पुञ्जतुल्यानि केशनयनभ्रूश्मश्रुजालानि यत्र तैः । पिङ्गलत्वात्केशादीनां विद्युत्तुल्यता । अत एवोल्कामुखः शृगालान्यो जन्तुभेद इति पक्षः साधीयान् । उल्काप्रकाशालक्ष्याण्यन्यादलक्ष्याणि विशुष्काणि दुर्बलानि दीर्घानि वपूंषि येषां तेषाम् । एतेन दुर्बलत्वमुक्तम् । ‘प्रान्तावोष्ठस्य सृक्वणी’ इत्यमरः । केशेत्यादौ पूर्वनिपातविधेरनित्यत्वात्भ्रूशब्दमपहाय केशशब्दस्य पूर्वनिपातः । लक्ष्यशब्दो प्यति यकारवान् । कर्मणि घञि तद्रहित इत्यवधेयम् । अद्भुतरसोऽयम् ॥ १३ ॥ अपि चेति । अपिर्जुगुप्सायाम् । चः समुच्चये । गर्हामाह—एत- दित्यादि । एतत्पूतनचक्रं श्मशानप्रेतसमूह आलोकयते । किं कुर्वत् । अत्या- कुलतयाक्रमेण युगपत्कृतो यो ग्रासस्ततोऽर्धं भूमौ पतितमर्धं चर्वणेन मुख एव स्थितम् । तत्र भूमिपतितैरर्धभुक्तैर्मनुष्यमांसविघसैरुच्छिष्टैः सर्वत्र वृकान्को- कानारण्यकुकुराद्यनुत्पुष्णत्पुष्टान्कुर्वत् । अक्रमत्वं प्रतिपक्षशङ्कया । अभिला- षातिशयाद्वा । कीदृशान् । अहमहमिकया मांसग्रहणादीषद्दष्टैरमव्यक्तशब्दं यथा स्यादेवं रुदतः । एतत्तु कुक्कुरेषु स्फुटमेव । कीदृशं पूतनाचक्रम् । खर्जूर- द्रुमदघ्ना तत्प्रमाणा जङ्घा यस्य तत् । एतेन जङ्घानां ग्रन्थियोगित्वकर्कशत्व- नीरसत्वलोमशत्वानि दर्शितानि । असिता श्यामा या त्वक् चर्म तया नद्धाः सर्वतो विस्तीर्णा याः स्नायवो ‘नहरु’ इति ख्यातास्ताभिर्ग्रन्थिषु संधिभागेषु