मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

८० जगद्धरकृता । [ अङ्कः ६ पृ० पं० १५५ २ निःस्यन्दशैव० । ४ ०मात्रनिवेदि० । ०परव्यथानभि० ॥ १५६ ८ ०दार्णि कङ्कणाभरणं करं विआ० । १५७ ८ मकरन्दः—साधु लवङ्गिके, साधु । अवसरे खलु रागो० । योगात् । समाधिना सुकुमारः । अन्यादृश इवानुभूतसखीस्पर्श विधर्मा श्मशानानु- भूतस्पर्शंतुल्यः । निर्वापयति तापं शमयति । तथा तादृशः स्पर्शः शङ्काविषयो- ऽप्यत्र नेति निर्वेदात्साश्रुता । अत्र विकसन्ति शतं पत्राणि यस्य तत् । अन्य- थेदं व्यर्थं स्यात् । मण्डलपदं संपूर्णार्थम् । चिरमित्यनेन स्वाधीनभर्तृका- त्वमुक्तम् । 'सुरतादिरसैैर्यस्या बद्धः पार्श्वगतः प्रियः । प्रमोद्गुणसंप्राप्ता भवेत्सा- धीनभर्तृका ॥' निवेद्य दुःखं सुखी भवेदिति । पूर्वानुभूतदुःखं निवेदयति—अ- चिरतेत्यादि । उद्धर्तमानमुन्मूलितं बन्धनं स्थैर्यं यस्य तत् । बन्धनं स्वस्थाना- वस्थानं तस्योद्धर्तनमुन्मूलनारम्भ इति पाठान्तरव्याख्या । गमिताश्चेत्यादिना व्याध्यवस्थोक्ता । अतिवाहितातिक्रान्ता । चन्द्रातप इति तापकारित्वादातपः । एतेषामनर्थत्वमाह भरतः—'संभोगे ये सुखं कुर्युस्ते दुःखं विरहे भृशम्' इति । स्मर्तव्येत्यनेन करुणव्यभिचारिभावं स्मरणमाह । यदाह—'व्यभिचारिणोऽस्य निर्वेदो ग्लानिर्मरणव्याधिर्दैन्यभ्रमादयः' । नैराश्याच्च मरणोदयः । यदाह— 'सर्वैरैतैः प्रतीकारैर्यदि नास्ति समागमः । कामाग्निना प्रदीप्ताया जायते मरणं ततः' ॥ विप्रलम्भकरुणानन्तरं स्थायिनः शृङ्गारस्योपक्रममाह—एषा चेति । साध्वसं भयम् । माधवः । हन्त । हन्त हर्षे । एकीत्यादि । अनया माल्य‌ा कर्पूरादिवर्ग एकीकृतः सन्बालिङ्ग्य मे त्वचि निषिक्त इव । स्पर्शस्य त्वगिन्द्रियप्रा- ह्यतया त्वचीत्युक्तम् । निर्भिन्नौ निरन्तरावलग्नौ पीनौ स्तनकुड्मलौ यस्यास्तया । हरिचन्दनं चन्दनविशेषः । निःस्यन्देन द्रव्याभिधानम् । 'कृदभिहितो भावो द्र- व्यवतप्रकाशते' इति न्यायात् । निःस्यन्दीति पाठे निस्यन्दिनः सरसाः शैवालादय इत्यर्थः । अनेन प्रशान्तो मे कामजस्ताप इत्युक्तम् । बहूपमेयम् ॥ १२ ॥ आत्मा- नुरागप्रकाशनायानुभूतवेदनामाह—अयीति । उद्दामेत्यादि । एतादृशानि दिनानि मयापि किं वा नातिक्रान्तानि । अपि लतिक्रान्तान्येव । किं वेति संभा- वनायाम् । यद्वा किं निषेधे वैवार्थे । कीदृशानि । उद्दाम उद्भटो देहदाह एव महा- ज्वरो येषु । एतेनोद्वेग उक्तः । संकल्पसंगमेनापनीता व्यथा येषु । अनेनोन्माद उक्तः । यदाह—'बाहू प्रसार्य गमनं संकल्पाकल्पिते प्रिये । निवृत्तिः सहसान्य- स्मिन्नुन्मादे हि प्रजायते' ॥ यद्वा । संकल्पसंगमेनान्यस्त्रीद्वेषः सूचितस्तेन च निः- सपत्नीकत्वं कन्याहरणबीजमाह । यदाह—'असक्तिं वा दर्शयेत्सुखमनुपहतमेक- पत्नीकत्वे वा वर्णयेत्' इति । लदीयत्वेहङ्क।नेनावलम्बितं जीवितं येषु । तत्स्नेहाज्ञाने मम मरणमेव स्यादित्याशयः । 'उपलब्धिश्चित्संवित्' इत्यमरः॥१३॥ लवङ्गिका।